Opracował: mgr inż. K. Łężak
Wstęp
Według najnowszych badań i doniesień Europejskiej Agencji zdrowia i życia w pracy, 19 % pracowników UE skarży się na narażenie na toksyczne opary przez jedną czwartą lub więcej czasu pracy, natomiast dla 15 % pracowników kontakt z substancjami niebezpiecznymi jest częścią ich codziennej pracy.
Wysoki poziom uprzemysłowienia współczesnego świata powoduje, ze człowiek jest narażony na kontakt z substancjami chemicznymi i preparatami niebezpiecznymi w miejscu pracy praktycznie we wszystkich branżach gospodarki, począwszy od dużych przedsiębiorstw chemicznych produkujących i przetwarzających substancje chemiczne, aż do małych zakładów usługowych. Na czynniki chemiczne mogą być narażeni pracownicy zatrudnieni m.in. przy produkcji klejów, farb, tworzyw sztucznych, zapraw, środków czystości, produktów leczniczych, jak również pracujący w magazynach, laboratoriach, warsztatach remontowych, oczyszczalniach ścieków, stolarniach czy placówkach służby zdrowia.
Efektywna ochrona pracowników przed czynnikami chemicznymi może być zapewniona jedynie wtedy, gdy stosowana odzież ochronna (wraz z innymi środkami ochrony indywidualnej) jest odpowiednia do wykonywanej pracy, poddawana odpowiedniej konserwacji i użytkowana przez pracowników przeszkolonych w tym zakresie. Szczególnego znaczenia nabiera wówczas kwestia prawidłowego doboru środków ochrony indywidualnej o właściwym poziomie ochrony.
I. SZKODLIWE SUBSTANCJE CHEMICZNE
Substancje chemiczne to pierwiastki, związki chemiczne i ich mieszaniny, pochodzenia naturalnego i powstałe w wyniku reakcji chemicznych.
Szkodliwa substancja chemiczna (toksyczna) to substancja powodująca szkodliwe efekty w organizmach żywych.
Substancje chemiczne tak jak powszechnie, tak i na stanowiskach pracy występują w postaci:
gazów | aerozoli (pary / dymy / kurz) | cieczy | ciał stałych. |
W Polsce zasady klasyfikacji substancji wchłanianych przez skórę zostały zaproponowane przez Zespół Ekspertów ds. Czynników Chemicznych w Środowisku Pracy Międzyresortowej Komisji ds. NDS i NDN. Zgodnie z tymi zasadami substancja chemiczna jest sklasyfikowana jako wchłaniana przez skórę i oznakowana symbolem
w przypadku gdy :
- przypisane są jej zwroty charakteryzujące zagrożenie: |
![](46587) | – działa szkodliwie w kontakcie ze skórą; |
![](46588) | – działa toksycznie w kontakcie ze skórą; |
![](46589) | – działa bardzo toksycznie w kontakcie ze skórą; |
![](46590) | – poniżej 1000 mg/kg dla zwierząt doświadczalnych (LD50S – dawka substancji chemicznej powodująca śmierć 50% organizmów danej populacji w warunkach podania na skórę) |
W polskim wykazie (najwyższych dopuszczalnych stężeń) substancji chemicznych w środowisku pracy występuje 168 takich substancji.
Na rysunkach 1-5 przedstawiono oznaczenia substancji chemicznych i preparatów stosowane na ich opakowaniach, które są podstawową informacją o ich właściwościach.
![](46568) Rys 1.Toksyczna substancja lub preparat | ![](46569) Rys 2.Bardzo toksyczna substancja lub preparat |
![](46570) Rys 3.Szkodliwa substancja lub preparat | ![](46571) Rys 4.Żrąca substancja lub preparat | ![](46572) Rys 5.Wybuchowa substancja lub preparat |
Skutki narażenia na szkodliwe substancje chemiczne mogą być: miejscowe i układowe, a ich nasilenie może mieć charakter ostry lub przewlekły.
Skutki miejscowe to działanie drażniące i uczulające skórę oraz błony śluzowe. |
Skutki układowe to zmiany w ośrodkowym i obwodowym układzie nerwowym, wątrobie, nerkach, układzie sercowo-naczyniowym itd. Wyróżnia się także odległe następstwa ekspozycji na substancje chemiczne. Definiuje się je jako procesy patologiczne rozwijające się w organizmie po dłuższym lub krótszym okresie utajenia. |
Najbardziej liczną grupą substancji, z którą człowiek ma do czynienia zarówno w sferze zawodowej jak i tej związanej z wykorzystania osiągnięć cywilizacyjnych są miliony ton zużywanych rocznie na świecie rozpuszczalników organicznych, najwięcej etanolu, izopropanolu, acetonu, toluenu, ksylenu lub ich mieszanin (przykłady najczęściej stosowanych przedstawiono w tabeli 1). Korzystne jest to, że rozpuszczalniki to grupa substancji chemicznych o stosunkowo dobrze zbadanych właściwościach toksycznych z uwagi na ich szerokie zastosowania w różnych gałęziach gospodarki i życia.
Tabela 1. Substancje chemiczne wchłaniane przez skórę
A | E | N |
Akrylaldehyd Akrylamid Akrylany Anilina | Etanol Etylobenzen | Naftalen Nikotyna Nitroaniliny Nitrotolueny
|
B | F | P |
Benzyna ekstrakcyjna Bezwodnik maleinowy Bezwodnik maleinowy
| Fenol Formaldehyd
| Paration metylowy Pirydyna Propanole |
C | H | S |
Chloroaniliny Chloroaniliny Chlorofenole | Hydrazyna | Styren |
D | K | T |
Disiarczek węgla Dichlorometan Diizocyjanian heksano-1,6-diylu (heksametylenodiizocyjanian) Diizocyjanian tolueno-2,6-diylu lub tolueno-2,4-diylu (toluilenodiizocyjanian) Dimetoat Dimetyloformamid | Krezole Ksyleny Kumen Metanol | Teraetyloplumban Trimetylobenzeny |
2. Skutki oddziaływania substancji chemicznych na skórę
Skóra stanowi najważniejszą barierę oddzielającą organizm ludzki od środowiska zewnętrznego.
Jest jednak przepuszczalna dla wielu substancji chemicznych. Kontakt bezpośredni może prowadzić do występowania podrażnień, wysypki, trądziku, a przy długotrwałym narażeniu – do owrzodzenia, wylewów podskórnych i finalnie nawet do trwałego uszkodzenia właściwości ochronnych skóry. W niektórych przypadkach należy się liczyć z występowaniem uczuleń układu oddechowego na skutek ich kontaktu ze skórą. Generalnie podczas bezpośredniego kontaktu ze skórą niektóre substancje chemiczne mogą niszczyć jej warstwę ochronną i powodować wysuszenie, chropowatość i owrzodzenie lub wyprysk z podrażnienia ( wyprysk toksyczny).
Substancje, które powodują tę postać zmian chorobowych na skórze, na ogół nazywa się substancjami pierwotnie drażniącymi.
Najważniejsze substancje pierwotnie drażniące to:
zasady, kwasy, rozpuszczalniki organiczne, mydła i środki piorące.
Zmiany uczuleniowe na skórze (występowanie świądu, pieczenie skóry, pojawienie się plam rumieniowych, grudek, pęcherzyków, złuszczenia naskórka rąk, przedramion, twarzy) przypominają często zmiany, które stwierdza się podczas zapalenia skóry.
Określa się, że ponad 70% rozpoznawanych stanów zapalnych skóry było wynikiem uczulenia na substancje chemiczne o charakterze alergenów, tj. działających uczulająco.
Schorzenie to w ostatnich latach dominuje wśród chorób zawodowych skóry.
Najczęściej alergiczny wyprysk kontaktowy powodują:
aminy aromatyczne, terpentyna, żywice epoksydowe, trietylenotetraamina, wyroby gumowe, związki chromu sześciowartościowego, nikiel, kobalt, tetracyklina, formalina, barwniki anilinowe, olejki eteryczne.
2.1. Skóra - naturalna bariera
Skóra jest narządem pokrywającym i osłaniającym całe ciało. Całkowita powierzchnia skóry osób dorosłych wynosi ok. 1,5 – 2 m2 a grubość 1,5 – 5 mm w zależności od części ciała. Składa się z trzech warstw:
- naskórka,
- skóry właściwej
- tkanki podskórnej.
Tworząc swoiste „opakowanie” człowieka dzięki swym właściwościom pełni role ochronne przed zakażeniem bakteriami, grzybami, wirusami, przed działaniem czynników mechanicznych, termicznych, chemicznych, promieniowaniem świetlnym oraz zapewnia niezmienne warunki dla środowiska wewnętrznego organizmu.
Skóra spełnia ważną rolę w odczuciach dotyku, ciepła, bólu. Bierze udział w przemianie materii i jej magazynowaniu oraz w funkcjach wydzielniczych (pocenie się).
Skóra z racji swoich naturalnych funkcji stanowi jednak bardziej rodzaj błony „inteligentnie” dwukierunkowo przepuszczalnej niż faktyczną barierę.
Przenikanie substancji chemicznych przez skórę zachodzi w wyniku przedostawania się
przez pory i przez gruczoły potowe i łojowe Siłą powodującą dyfuzję substancji chemicznej znajdującej się już na skórze jest różnica stężeń tej substancji pomiędzy stężeniem na zewnętrz skóry i stężeniem wewnątrzkomórkowym.
Ten tzw.
gradient stężenia (różnica stężeń) powoduje przemieszczanie się substancji chemicznej do organizmu i zależy od właściwości skóry w danym miejscu, jak również od chemicznych właściwości substancji.
Szybkość i wydajność wchłaniania przez skórę zależy również od właściwości substancji chemicznej.
2.2. Ocena narażenia skóry na działanie substancji chemicznych – narażenie dermalne.
Ocena narażenia na czynniki chemiczne występujące w środowisku pracy powinna uwzględniać Narażenie dermalne (narażenie skóry)
Jest to ilość substancji chemicznej mającej kontakt z zewnętrznymi warstwami skóry, która może być przez nią absorbowana, wykazując działanie układowe i/lub powodować działanie miejscowe, czyli jak opisano wcześniej różnego rodzaju zmiany chorobowe na skórze. Reakcja skóry z otaczającymi zanieczyszczeniami środowiskowymi jest zależna od wielu czynników.
Z uwagi na konieczność uwzględniania narażenia dermalnego na substancje chemiczne w ocenie ryzyka zawodowego, jak również szkodliwych skutków w stanie zdrowia pracowników spowodowanych tym narażeniem, w ostatnich latach wiele prac badawczych jest poświeconych problemom związanym z metodami pomiaru i oceny narażenia dermalnego na czynniki chemiczne w środowisku pracy [10-19]
Bardzo ważne jest aby mieć świadomość, że czasami wielkości dawki substancji szkodliwej wchłoniętej przez skórę może znacząco zwiększać dawkę substancji wchłoniętej przez drogi oddechowe do organizmu pracownika podczas wykonywania czynności zawodowych.
Przy określaniu zaabsorbowanej przez skórę dawki substancji chemicznej należy uwzględniać:
- intensywność narażenia (np. opary, strumień cieczy),
- powierzchnię eksponowaną (np. tylko dłonie, ręce i brzuch),
- częstotliwość kontaktu ze skórą (np. okazjonalnie, raz dziennie, przez cały czas),
- częstotliwość usuwania zanieczyszczeń ze skóry (np. przecieranie, mycie).
Dopuszczalne wartości narażenia dermalnego
Należy stwierdzić, że wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń substancji chemicznych tzw. (NDS) w środowisku pracy, zarówno krajowe, jak również ustalone dyrektywami UE, a także zalecane przez organizacje amerykańskie nie mogą stanowić jednoznacznego kryterium do oceny dermalnego narażenia zawodowego.
Podejmowane dotąd próby ustalenia najwyższych dopuszczalnych wartości narażenia dermalnego, tzw. DEOLs, które umożliwiłyby ilościową ocenę tego rodzaju narażenia nie przyniosły jednoznacznych rezultatów i są aktualnie przedmiotem badań.
Chemiczne oddziaływanie środowiska w wielu miejscach pracy aktywnie działa na skórę. W przeciwieństwie do oceny narażenia przez drogi oddechowe, ocena narażenia dermalnego jest obecnie co najmniej „zaniedbywana” w ogólnej ocenie ryzyka zawodowego związanego z występowaniem substancji chemicznych w środowisku pracy, pomimo że ich wielokierunkowe szkodliwe działanie i zawodowe choroby skóry są udokumentowane wynikami badań epidemiologicznych i statystycznych.
2.3. Przykłady stanowisk pracy, na których występuje narażenie skóry na działanie czynników chemicznych
W zakładach branży chemicznej w małych i średnich przedsiębiorstwach, w których praca związana jest z kontaktem ze szkodliwymi substancjami chemicznymi powszechne jest stosowanie środków ochrony indywidualnej. Często wynika to z braku możliwości zastosowania nowoczesnych technologii, które umożliwiają hermetyzację czy automatyzację procesów produkcyjnych. Brak jest także takiej organizacji pracy, która w sposób skuteczny eliminowałyby ryzyko związane z narażeniem pracowników na wdychanie lub kontakt ze skórą szkodliwych substancji chemicznych w postaci stałej, płynnej czy gazowej. Pracownicy często narażeni są na kontakt ze stałymi, ciekłymi czy gazowymi substancjami chemicznymi
podczas otwierania opakowań substancji chemicznych, ich przelewania i mieszania, podczas konfekcjonowania wytwarzanych preparatów (np. środków czystości, klejów, zapraw itp.) – jak na rys 6, 7.
Narażenie pracowników na chemiczne substancje szkodliwe występuje również często w przedsiębiorstwach wykonujących prace lakiernicze a także przygotowania związane ze szlifowaniem, spawaniem, polerowaniem występuje narażenie na rozpuszczalniki, pary i gazy oraz pyły (rys. 8). Warto wiedzieć, że szczegółowe wymagania dotyczące zasad bezpieczeństwa i higieny pracy przy czyszczeniu powierzchni, malowaniu natryskowym i natryskiwaniu cieplnym zostały określone w Rozporządzeniu Ministra Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej z dnia 14 stycznia 2004 r. (Dz. U. Nr 16 Poz. 156).
![](46609)
Rys. 6 Przykład stanowiska mieszania i Rys. 7 konfekcjonowania substancji chemicznych
Rozporządzenie określa wymagania bezpieczeństwa i higieny pracy m.in. w zakresie:
- natryskiwaniu lub napylaniu powierzchni produktami lakierniczymi w postaci płynnej lub proszku, przy użyciu urządzeń natryskowych lub napylających;
- natryskownia cieplnego powierzchni metali przy użyciu pistoletowych urządzeń łukowych, plazmowych i płomieniowych.
![](46628)
Rys. 8 Przykłady stanowisk pracy w lakierni
Do prac niebezpiecznych przy przetwórstwie tworzyw sztucznych zalicza się w szczególności:
- sporządzanie roztworów z rozpuszczalnikami organicznymi
- czyszczenie odpadów tworzyw sztucznych gorącą wodą z detergentami lub rozpuszczalnikami organicznymi.
W przemyśle farmaceutycznym pracownicy są narażeni przede wszystkim na substancje czynne i substancje pomocnicze, jak nośniki, wypełniacze, rozpuszczalniki i środki odkażające. Do szczególnie niebezpiecznych substancji czynnych należą przede wszystkim: hormony, antybiotyki, składniki leków kardiologicznych, psychotropowych i przeciwnowotworowych. Substancje te są główną przyczyną chorób zawodowych pracowników przemysłu farmaceutycznego.
Szczególnie narażeni na działanie substancji chemicznych o nierozpoznanym składzie są pracownicy przeprowadzający utylizację odpadów chemicznych zwłaszcza w przypadku niewłaściwego ich przechowywania. Ich wzajemna interakcja po wydostaniu się z uszkodzonych, skorodowanych pojemników może powodować dodatkowe zagrożenia. W kraju do dziś problemem do rozwiązania pozostają tzw. mogielniki.
Niedoceniane zagrożenia chemiczne występują w budownictwie np. na stanowiskach pracy związanych z wylewaniem posadzki betonowej występują pary i aerozole związków organicznych, będące składnikami preparatów stosowanych do impregnacji posadzki i wypełniania szczelin dylatacyjnych. Preparaty te zawierają żywice epoksydowe i ich utwardzacze sporządzane na bazie amin lub bezwodników kwasowych. Substancje te są zaliczane do niebezpiecznych, toksycznych związków.
Podobne zagrożenia występują podczas prac związanych z wylewaniem posadzek betonowo-polimerowych. W procesie wylewania posadzek poliuretanowych występuje narażenie na działanie silnie toksycznych izocyjanianów. Substancje te łatwo wchłaniają się przez skórę oraz wykazują silne działanie uczulające i drażniące.
W najbliższych latach czeka nas szczególne nasilenie prac budowlanych związanych z usuwaniem azbestu z konstrukcji różnego rodzaju budynków (całkowicie do 2030 r.). Do ochrony przed działaniem tych toksycznych pyłów stosowane są ubiory zapewniające wyższy poziom szczelności. m.in. kombinezony z powleczonych włóknin polipropylenowych (rys. 9).
![](46630)
Rysunek 9. Prace przy usuwaniu budowlanych elementów zawierających azbest
Podczas wykonywania zabiegów chemizacyjnych w rolnictwie i ogrodnictwie środki ochrony roślin są substancjami o dużej toksyczności i szkodliwym oddziaływaniu na zdrowie i życie ludzi. Zatrucia tymi związkami powodują alergiczne reakcje skóry. Prowadzą do zmian martwiczych wątroby, schorzeń naczyniowych i porażeń układu nerwowego. Są to zatrucia niebezpieczne, o najcięższym przebiegu, bo środki ochrony roślin mają zdolność kumulowania się w organizmie. Dlatego zagadnienie doboru i użytkowania odzieży ochronnej w rolnictwie ma ogromne, choć przez samych rolników niedoceniane znaczenie. Narażenie tu występuje przez cały rok, i wynika z różnych technik prowadzenia prac takich jak: opryskiwanie, podlewanie i wprowadzanie granulatów do gleby, zaprawianie materiału siewnego i innych. Przygotowywania użytkowych roztworów cieczy roboczych, odpowiednio rozcieńczając preparaty handlowe trwa stosunkowo krótko, jednakże stwarza duże narażenie ze względu na wysoki stopień zanieczyszczenia powietrza, a także skóry rąk i ciała pracownika.
3. ODZIEŻ CHRONIĄCA PRZED NARAŻENIEM NA SUBSTANCJE CHEMICZNE
3.1. Podział odzieży chroniącej przed narażeniem na czynniki chemiczne
Odzież ochronną w tym zakresie można podzielić w zależności od:
- obszaru ciała, którego ochronę ma zapewnić,
- szkodliwych czynników chemicznych, przed działaniem których chroni.
Jest to odzież chroniąca tułów, ręce i nogi, w postaci wyrobów odzieżowych takich jak:
- kombinezony,
- ubrania - kurtki / bluzy i spodnie,
- fartuchy, fartuchy przednie,
- spodnie, spodnie „ogrodniczki”,
- rękawy ochronne,
- kaptury (bez dopływu powietrza).
Odzież chroniąca przed czynnikami chemicznymi należy do grupy środków ochrony indywidualnej chroniących przed zagrożeniami bardzo poważnymi, często nawet śmiertelnymi. Zgodnie z dyrektywą 89/686/EWG (Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 21 grudnia 2005 r.) kwalifikuje się ją jako środki ochrony indywidualnej II i III kategorii.
Klasyfikacja odzieży chroniącej przed działaniem czynników chemicznych, podana w poniżej przedstawionych normach zharmonizowanych oparta został na 3 kryteriach:
- intensywności działania substancji chemicznej na odzież (np. strumień cieczy, swobodnie spadające krople, mokre powierzchnie itp.)
- stanie skupienia substancji chemicznej,
- intensywność oddziaływania (np. stężenie, zdolność do penetracji i przenikania przez materiał barierowy).
Wymagania szczegółowe dotyczące odzieży chroniącej przed czynnikami chemicznymi sprecyzowane są w poniższych normach, odnoszących się do poszczególnych typów odzieży:
- PN-EN 943-1:2005/AC:2006,
- PN-EN 943-2:2005,
- PN-EN 14605+A1:2009,
- PN-EN ISO 13982-1:2008,
- PN-EN ISO 13034+A1:2009.
Na ich podstawie odzież chroniącą przed czynnikami chemicznymi dzieli się na 6 zasadniczych typów:
Typ 1 i 2 Odzież chroniąca przed substancjami chemicznymi w postaci gazów, par, cieczy i drobnych cząstek stałych
(wg PN-EN 943-1:2005 oraz PN-EN 943-2:2005)
Typ 3 Odzież chroniąca przed działaniem strumienia cieczy
(wg PN-EN 14605+A1:2009)
Typ 4 Odzież chroniąca przed działaniem rozpylonej cieczy
(wg PN-EN 14605+A1:2009)
Typ 5 Odzież chroniąca przed pyłami
(wg PN-EN ISO 13982-1:2008)
Typ 6 Odzież o ograniczonej skuteczność ochrony przed ciekłymi chemikaliami (wg PN-EN ISO 13034+A1:2009)
Ze względu na przewidywany czas użytkowania odzież można ją podzielić na:
- odzież przeznaczoną do długotrwałego użytku,
- odzież przeznaczoną do krótkotrwałego lub jednorazowego użytku.
Zarówno odzież do długotrwałego jak i krótkotrwałego użytku zapewnia użytkownikowi wystarczający poziom ochrony, różni się natomiast trwałością co wynika z rodzaju zastosowanych materiałów.
Odzież do długotrwałego użytku produkowana jest z tkanin powleczonych i impregnowanych. Odzież do krótkotrwałego użytku wytwarzana jest z włóknin i folii. Jest ona stosowana m.in. do prac podczas, których następuje szybkie zanieczyszczenie odzieży.
Bez względy na typ odzież chroniąca przed chemikaliami oznaczana jest znakiem graficznym przedstawionymi na rysunku 10.
![](46631)
Rys. 10. Znak graficzny do oznaczania odzieży chroniącej
przed narażeniem na czynniki chemiczne.
Odzież chroniąca przed działaniem substancji chemicznych Typ 1 i 2
Typ 1 i 2 to odzież chroniąca przed substancjami chemicznymi będących w stanie gazu(ów), par, cieczy i drobnych cząstek stałych. Stanowi skuteczną barierę w pełni odgradzającą organizm człowieka od skażonego chemicznie środowiska pracy (po skompletowaniu z izolującym sprzętem ochrony układu oddechowego). Składa się z kombinezonu zapinanego gazoszczelnym zamkiem błyskawicznym, wyposażonego w odpowiednio dobrane obuwie, przytwierdzane do nogawek na stałe lub w sposób wymienny oraz rękawic instalowanych do rękawów kombinezonu specjalnymi obejmami (elastycznymi lub zaciskanymi mechanicznie). Może to być odzież do krótkotrwałego lub wielokrotnego użytku.
Klasyfikację tego rodzaju odzieży ochronnej wprowadzają normy.
Typ 1 to kombinezony wentylowane i niewentylowane, gazoszczelne,
Typ 2 to kombinezony niegazoszczelne, w których powietrze do oddychania utrzymuje nadciśnienie, np. z linii sprężonego powietrza.
Typ 1 odzieży dzieli się na 3 podtypy (a, b, c) w zależności od sposobu dostarczania powietrza do oddychania. Wyróżniono również specjalne odmiany odzieży dla służb ratownictwa chemicznego (ET).
Typ 1a - ubiór gazoszczelny
- powietrze do oddychania dostarczane jest niezależnie od otoczenia np. z aparatu oddechowego na sprężone powietrze z otwartym obiegiem, zakładanego pod ubiór;
Typ 1a - ET – ubiór gazoszczelny
- przeznaczony dla służb ratowniczych, z niezależnym od otaczającej atmosfery dostarczaniem powietrza do oddychania, np. z aparatu na sprężone powietrze o obiegu otwartym zakładanego pod ubiór;
Typ 1b - ubiór gazoszczelny
- powietrze do oddychania dostarczane jest np. z aparatu oddechowego na sprężone powietrze z otwartym obiegiem, noszonego na zewnątrz ubioru ochronnego;
Typ 1b-ET – ubiór gazoszczelny
- przeznaczony dla służb ratowniczych, z niezależnym od otaczającej atmosfery dostarczaniem powietrza do oddychania, np. z aparatu na sprężone powietrze o obiegu otwartym zakładanego na ubiór chroniący przed chemikaliami;
Typ 1c - ubiór gazoszczelny
- powietrze do oddychania utrzymuje nadciśnienie, np. z linii sprężonego powietrza;
Najczęściej stosowane są dwa pierwsze rodzaje odzieży, które przedstawiono na rysunku 11.
![](46633)
Rysunek 11. Przykłady odzieży gazoszczelnej Typ 1a (TRELLCHEM VPS) Typ 1b (TRELLCHEM LIGHT typ TL)[39]
Odzież gazoszczelna w wersji 1a zapewnia całkowitą izolację użytkownika od otoczenia. Powietrze pobierane z aparatu powietrznego jest wydychane do wnętrza kombinezonu a stamtąd przez zawory wydechowe wydostaje się na zewnątrz. Wytworzone nadciśnienie stanowi dodatkowy czynnik bezpieczeństwa (rysunek 12) .
![](46634)
Rysunek 12. System nadciśnieniowego bezpieczeństwa w odzieży gazoszczelnej typ 1a
Główne wady tego rozwiązania to: zaparowanie wizjera (powoduje ograniczenie widoczności), tworzenie wewnątrz ubrania niekorzystnego mikroklimatu, ograniczenie oddychania skórnego ze względu na wzrost stężenia dwutlenku węgla wewnątrz kombinezonu.
W grupie odzieży z aparatem powietrzno – butlowym, umieszczonym wewnątrz kombinezonu, stosowane są dwa rozwiązania konstrukcyjne:
- kombinezon z własnym wizjerem,
- kombinezon z maską wbudowaną w obszar części twarzowej kaptura - wizjer maski pełni rolę wizjera ubrania.
Odzież gazoszczelna w wersji 1b tzn. z aparatem umieszczonym na zewnątrz ubrania nie zapewnia tak wysokiego poziomu ochrony jak odzież typ 1a. Pomimo stosowania w tych kombinezonach materiałów o wysokiej odporności chemicznej, ograniczenia w zastosowaniu są często zależne od odporności chemicznej oraz skuteczności sprzętu ochrony układu oddechowego. W wersji 1b odzieży gazoszczelnej maska może być przymocowana na stałe do kaptura kombinezonu bądź stanowić niezależny element, dopasowany do uszczelniacza kaptura.
Konstrukcja odzieży gazoszczelnej w wersji z aparatem powietrznym noszonym na zewnątrz kombinezonu ma wiele zalet, min.:
- umieszczenie aparatu na zewnątrz pozwala w skrajnych przypadkach na jego zdjęcie i przemieszczanie się przez różnego rodzaju wąskie przejścia i otwory,
- odzież jest lepiej dopasowana i zapewnia dobrą swobodę ruchów,
- nie występuje problem zaparowania wizjera.
Odzież gazoszczelna w wersji 1c, stosowana jest stosunkowo rzadko. Odzież ta kompletowana jest ze stacjonarnym, izolującym sprzętem ochrony układu oddechowego. Podstawowym źródłem zasilania w powietrze jest w tym przypadku linia sprężonego powietrza. Rozwiązanie to stosowane jest najczęściej w przypadku, określonych, stacjonarnych stanowisk pracy, niewielkiej mobilności pracownika z ograniczonym zakresem wykonywanych przez pracownika ruchów. Ze względu na te ograniczenia, odzież gazoszczelna typ - 1c nie jest stosowana przez jednostki ratownicze.
Odzież chroniąca przed substancjami chemicznymi typ 2 wykonana jest z materiałów, które spełniają takie same wymagania jak materiały w odzieży typ 1 i zapewniają przede wszystkim ochronę przed przenikaniem przez materiał substancji chemicznych. Konstrukcja odzieży nie zapewnia jednak całkowitej szczelności a ochrona przed przenikaniem substancji chemicznych realizowana jest przez utrzymywanie nadciśnienia wewnątrz kombinezonów.
Odzież chroniąca przed działaniem substancji chemicznych Typ 3 i 4
Odzież chroniącą przed działaniem chemikaliów w postaci cieczy podzielono na dwa zasadnicze typy ze względy na intensywność oddziaływania cieczy (zwarty strumień, strumień cieczy rozpylonej). Zgodnie z normą PN-EN 14605+A1:2009 wyróżnia się dwa typy odzieży do wielokrotnego i ograniczonego (jednorazowego) użytkowania:
- Typ 3 - to odzież nie przepuszczająca zwartego strumienia cieczy, ochraniająca całe ciało, z połączeniami nieprzepuszczającymi cieczy między różnymi częściami odzieży (jeżeli ma to zastosowanie)i elementami wyposażenia, takimi jak kaptury, rękawice, buty, wizjery lub sprzęt ochrony układu oddechowego;
- Typ 4 - odzież nie przepuszczająca rozpylonej cieczy, ochraniająca całe ciało, z połączeniami nieprzepuszczającymi cieczy między różnymi częściami odzieży (jeżeli ma to zastosowanie)i elementami wyposażenia, takimi jak kaptury, rękawice, buty, wizjery lub sprzęt ochrony układu oddechowego;
Konstrukcyjnie odzież tych typów stanowią kombinezony z kapturem lub wizjerem albo bez nich, ze skarpetami lub z ochraniaczami na buty. Mogą być one również wyposażone w rękawice, mankiety. Innym przykładem są ubrania składające się ze spodni z podwyższonym przodem i dopasowanej do nich bluzy. Przykłady takiej odzieży przedstawiono na rys. 13.
![](46636)
Rysunek 13. Przykłady odzieży chroniącej przed ciekłymi chemikaliami (Typ 3 i 4)
Zarówno odzież chroniąca przed działaniem strumienia cieczy, jak i rozpylonej cieczy jest wykonana z materiałów powleczonych tworzywami sztucznymi na nośnikach włókninowych, na tkaninach i dzianinach. Do jednej i drugiej grupy odzieży (typ 3 i 4) może należeć odzież chroniąca przed tymi samymi substancjami chemicznymi. Znaczenie ma jedynie natężenie działania substancji szkodliwych.
Wymagania dotyczące materiałów, z których odzież typu 3 i 4 jest wykonywana są identyczne. Właściwości fizyko-mechaniczne i odporności chemiczne tych materiałów są charakteryzowane w postaci klas, podobnie jak w przypadku odzieży gazoszczelnej. Odporność na działanie substancji chemicznych charakteryzuje główny parametr tzw. czas przebicia (wyznaczony zgodnie z PN-EN ISO 6529:2005).
Odzież tych typów wykorzystywana jest najczęściej w zbiorze odzieży chroniącej przed substancjami chemicznymi. Stosowana jest min. podczas wykonywania zabiegów chemizacyjnych w rolnictwie i ogrodnictwie (opryskiwanie roślin), do prac lakierniczo – malarskich, w transporcie chemikaliów itp. W tych sytuacjach pracownicy mają kontakt np. z materiałami o właściwościach alkalicznych, takimi jak: wapno, soda kaustyczna, pasty do ługowania powłok, farby zawierające związki ołowiu i chromu (farby miniowe przeciwrdzewne, żółcienie chromowe), a także lotne rozpuszczalniki organiczne, które przy braku zabezpieczenia mogą być wchłaniane drogą oddechową, ale również dość intensywnie przez skórę.
W tej grupie odzieży ochronnej wyróżniono również tzw. częściowe ochrony ciała, Typ PB [3] i PB [4].
Są to wyroby odzieżowe okrywające i tym samym chroniące tylko określone części ciała przed przesiąkaniem ciekłych substancji chemicznych w czasie działania strumienia lub rozpylonej cieczy. Przykładami tego typu wyrobów odzieżowych są np. płaszcze laboratoryjne, fartuchy przednie, rękawy ochronne, spodnie „ogrodniczki”, kaptury (bez dopływu powietrza) itd. Jako ochrony częściowe pozostawiają one niechronione obszary ciała.
Odzież chroniąca przed działaniem substancji chemicznych Typ 5
Na stanowiskach pracy, na których występuje kontakt pracownika z pyłami o właściwościach nietoksycznych stosuje się odzież pyłoochronną (pyłoszczelną). Konstrukcja tego typu odzieży powinna przede wszystkim uniemożliwiać penetrację pyłu do wnętrza odzieży w czasie wykonywania normalnych czynności roboczych. Najczęściej są to kombinezony. Rękawy (ich mankiety) i nogawki oraz kołnierz lub krawędź kaptura powinny ściśle przylegać do ciała. Często Integralną częścią tego typu odzieży są również wizjery wbudowane w kaptur i ochraniacze stóp dołączone do nogawek.
Na ten rodzaj odzieży są stosowane przede wszystkim włókniny i tkaniny o specjalnych, gęstych splotach, charakteryzujące się wystarczającą pyłoszczelnością i w pewnym stopniu przepuszczające powietrze, co korzystnie przyczynia się do wymiany ciepła i wilgoci (potu) z otoczeniem.
Jednakże do ochrony przed działaniem pyłów toksycznych (np. azbestu) stosowane są ubiory zapewniające wyższy poziom szczelności. Mogą to być m.in. kombinezony z powleczonych włóknin polipropylenowych, np. typu Tyvek (Rysunek 14). Charakteryzują się one wyższą barierowością wobec działania pyłów i (w przypadku wyrobów odzieżowych wielokrotnego użycia) są znacznie łatwiejsze do oczyszczenia i dekontaminacji. Obniża to znacznie poziom tzw. wtórnego zagrożenia przy ponownym użyciu odzieży.
![](46638)
Rysunek 14. Kombinezony z powleczonych włóknin polipropylenowych, np. typu Tyvek
Przy doborze odzieży typu 5 należy dokładnie uwzględnić specyfikę substancji chemicznej oraz dopuszczalny okres jej ekspozycji w odniesieniu do wartości całkowitego przecieku wewnętrznego dla odzieży typu 5. Może się zdarzyć, że ten rodzaj odzieży nie zapewnia właściwej ochrony przed aerozolami składającymi się z bardzo szkodliwych substancji i konieczne będzie zastosowanie odzieży typ 1 w celu uzyskania wymaganego poziomu ochrony i całkowitej, fizycznej izolacji pracownika od warunków środowiska pracy.
Odzież chroniąca przed substancjami chemicznymi Typ 6 i PB [6]
Odzież ochronna Typ 6 i PB [6] charakteryzuje się najniższym poziomem ochrony przed chemikaliami i jest przeznaczona do ochrony przed potencjalnym narażeniem. Typy 6 i PB [6] odzieży są przeznaczone do stosowania w przypadkach, kiedy ryzyko związane z oddziaływaniem szkodliwej substancji chemicznej jest relatywnie najmniejsze i nie jest konieczna całkowita izolacja uniemożliwiająca przenikanie cieczy. Odzież wykonana z tych materiałów nie powinna być stosowana jako podstawowy sposób ochrony w sytuacjach, gdy istotna jest odporność na przenikanie środków chemicznych na poziomie molekularnym (pojedynczych cząsteczek substancji lub ich nielicznych aglomeracji) oraz gdy wymagana jest całkowita barierowość wobec ciekłych (lub gazowych) substancji chemicznych.
Odzież typ 6 chroni przed krótkotrwałym i mało intensywnym kontaktem z ciekłymi substancjami chemicznymi, tj. przed przypadkowym opryskaniem kroplami olejów, rozpuszczalników, rozcieńczonych kwasów i zasad.
Wykonana jest z tkanin i włóknin impregnowanych hydro i oleofobowo. Dzięki temu charakteryzuje się lekkością i przewiewnością co pozwala na uniknięcie dyskomfortu związanego z nadmierną ochroną.
Odzież typu 6 powinna osłaniać co najmniej tułów i kończyny górne.
Częściowe ochrony ciała o podobnej, ograniczonej skuteczności (Typ PB [6]) osłaniają i chronią tylko określone części ciała (np. fartuchy przednie, rękawy itp.) i są do stosowania oddzielnie lub w kombinacji z innymi wyrobami odzieżowymi w celu zwiększenia poziomu ochrony określonych części ciała.
3.2. Parametry charakteryzujące odporność odzieży chroniącej przed działaniem czynników chemicznych
![](46647)
Znajomość parametrów
charakteryzujących odporność odzieży na działanie czynników chemicznych i innych (m.in. odporności na ścieranie, oddziaływania ciepła, zginania, wytrzymałości na rozdzieranie), określonych za pomocą klas
jest niezbędna przy doborze odzieży ochronnej.
Fakt klasyfikacji oznacza, że dopuszczalne są różne poziomy wykonania materiału i tym samym użytkownicy odzieży, z którego jest ona wykonana powinni ją dobierać na podstawie oszacowania ryzyka na konkretnym stanowisku pracy.
3.3.1 Parametry charakteryzujące odporność odzieży chroniącej przed działaniem czynników chemicznych.
Wymagania dla typu 1 i 2 odzieży chroniącej przed działaniem czynników chemicznych określone są w normie PN-EN 943-1:2005/AC:2006.
Wymagania te dotyczą w szczególności:
- materiałów użytych w konstrukcji kombinezonów,
- szwów i połączeń trwałych i rozdzielnych,
- wizjera kombinezonów,
- zaworów wydechowych,
- właściwości całego ubioru.
Poziom ochronny odzieży zależy od właściwości poszczególnych jej elementów składowych. Podstawowe znaczenie ma jednak materiał odzieży. Do wytwarzania odzieży typu 1 i 2 („gazoszczelnej”) wykorzystywane są przede wszystkim tkaniny powleczone tworzywami syntetycznymi. Poziom odporności chemicznej zależy głownie od odporności powleczenia (rodzaju polimeru).
Głównym parametrem charakteryzującym odporność materiałów na odzież chroniącą przed chemikaliami jest czas przebicia. Jest to kluczowy parametr charakteryzujący chemiczną odporność włókienniczych materiałów powleczonych. Czas przebicia, wyznaczany metodami analitycznymi, określa się jako czas, po którym prędkość przenikania osiąga wartość równą 1x10-6 g/(min ×cm2).
Czas przebicia określa maksymalny, bezpieczny czas przebywania w odzieży w środowisku danej substancji chemicznej.
Klasyfikację odzieży pod względem odporności na przenikania substancji chemicznych zgodną z PN-EN ISO 6529:2005 przedstawiono w tabeli 2.
Tabela 2. Klasyfikacja odzieży pod względem odporności na przenikanie substancji chemicznych
Klasa odporności | Czas przebicia mareriału [min] |
6 | > 480 |
5 | > 240 |
4 | > 120 |
3 | > 60 |
2 | > 30 |
1 | > 10 |
Tabela odporności chemicznej odzieży, charakteryzowanej czasem przebicia, powinna być umieszczana w instrukcji użytkowania załączonej do każdego typu i egzemplarza odzieży izolującej chemicznie.
Pozostałe parametry charakteryzują materiały w zakresie właściwości użytkowych, oczywiście bez wpływu na właściwości ochronne. Wszystkie parametry sklasyfikowane są w 6 klasach odporności w układzie – im wyższa klasa tym wyższa odporność materiału.
W tabelach 3-8 przedstawiono zestawienie wyszczególnionych właściwości materiałów z podziałem na klasy odporności.
Tabela 3. Klasyfikacja materiałów według odporności na ścieranie
Klasa | Liczba cykli ścierania zgodnie z PN-EN 530:1998[23] |
6 | > 2 000 |
5 | > 1 500 |
4 | > 1 000 |
3 | > 500 |
2 | > 100 |
1 | > 10 |
Tabela 4. Klasyfikacja materiałów według odporności na pęknięcia podczas zginania
Klasa | Liczba cykli zgodnie z PN-EN ISO 7854:2002[24] |
6 | > 100 000 |
5 | > 40 000 |
4 | > 15 000 |
3 | > 5 000 |
2 | > 2 500 |
1 | > 1 000 |
Tabela 5. Klasyfikacja według wytrzymałości na rozdzieranie trapezowe
Klasa | Wytrzymałość na rozdzieranie trapezowe PN-EN ISO 9073-4:2002 [25] (N) |
6 | > 150 |
5 | > 100 |
4 | > 60 |
3 | > 40 |
2 | > 20 |
1 | > 10 |
Tabela 6. Klasyfikacja według wytrzymałości na wypychanie
Klasa | Wytrzymałość na wypychanie ISO 13938–1:2002 [26] (kPa) |
6 | > 850 |
5 | > 640 |
4 | > 320 |
3 | > 160 |
2 | > 80 |
1 | > 40 |
Tabela 7. Klasyfikacja według wytrzymałości na rozciąganie
Klasa | Wytrzymałość na rozciąganie EN ISO 13934-1;2002 [27] (N) |
6 | > 1 000 |
5 | > 500 |
4 | > 250 |
3 | > 100 |
2 | > 60 |
1 | > 30 |
Tabela 8. Klasyfikacja według wytrzymałości na przebicie
Klasa | Wytrzymałość na przekłucie PN-EN 863:1999 [28] (N) |
6 | > 250 |
5 | > 150 |
4 | > 100 |
3 | > 50 |
2 | > 10 |
1 | > 5 |
Ponad to materiały powinny charakteryzować się odpornością na zapalenie zgodnie z właściwą normą. Ta zasada dotyczy również innych zagrożeń, przed którymi odzież może chronić, np. działanie mechaniczne, słaba widzialność itp.
W niemniejszym stopniu istotne dla bezpieczeństwa są parametry charakteryzujące elementy konstrukcyjne odzieży.
- Szwy, połączenia rozdzielne, połączenia trwałe
Wymagania dla wszystkich rodzajów połączeń dotyczą całego ubioru (kombinezonu) łącznie z częściami składowymi, takimi jak rękawice lub buty, które są integralną lub rozdzielną częścią ubioru. Wymagania dotyczące rękawic, obuwia i sprzętu ochrony układu oddechowego zawarte są w odpowiednich przedmiotowych dokumentach normatywnych.
Szwy w odzieży chroniącej przed chemikaliami powinny być tak skonstruowane i uszczelnione, aby zabezpieczały przed przesiąkaniem cieczy przez otwory w ściegu lub przez spoiny szwów klejonych. Poziomy wykonania (klasy odporności) szwów mogą być inne niż te, które dotyczą samego materiału, jednak powinny być odpowiednie do planowanego zastosowania odzieży.
Szwy, połączenia rozdzielne (np. zamki błyskawiczne, obejmy zaciskowe) i połączenia trwałe klasyfikowane są zgodnie z wymaganiami podanymi w załączniku B.3. normy PN-EN 943-1:2005/AC:2006 i dotyczą następujących parametrów:
- odporność na działanie cieczy,
- odporność na przesiąkanie,
- odporność na przenikanie
- wytrzymałość szwów,
- wytrzymałość połączeń rozdzielnych i połączeń trwałych (zapięć, obejm mocowania rękawic, połączenia nogawek spodni z obuwiem).
- Wymagania dotyczące ubioru traktowanego jako zamknięty układ konstrukcyjny obejmują:
- Szczelność kombinezonów,
- Tzw. Całkowity przeciek wewnętrzny – CPW.
Szczelność kombinezonu określana jest po uprzednim napełnieniem powietrzem wielkością spadku ciśnienia wewnątrz ubioru w określonym czasie. Ten parametr sprawdzany jest podczas badań dla potrzeb oceny typu WE, po naprawach i w określonych odstępach czasu w okresie magazynowania kombinezonów.
Wielkość całkowitego przecieku wewnętrznego charakteryzuje zdolność odzieży do „zasysania” do wnętrza niepożądanych cząstek chemikaliów podczas normalnego użytkowania. Parametr ten bada się w warunkach dynamicznych tzn. przeszkolone osoby z nałożoną kompletną odzieżą wykonują określone sekwencje ruchów i ćwiczeń maszerując po bieżni umieszczonej w specjalnej komorze (laboratoryjna symulacja warunków rzeczywistych). Przez komorę przepływał aerozol cząstek NaCl o stałym stężeniu. Spod kombinezonu w trakcie badań (z trzech miejsc przemiennie) pobierane są próbki powietrza i analizowane w celu wyznaczenia zawartości (ilości) cząstek NaCl (PN-EN136:2001 i PN-EN ISO 13982-2:2008).
W ten sposób wyznacza się dwie charakterystyczne wartości CPW:
― Ljmn,82/90: wartość przecieku wewnętrznego, wyznaczona w procentach, odnosząca się do 82 wartości Ljmn z 90, tj. wartości przecieku wewnętrznego zmierzonego podczas wszystkich ćwiczeń, we wszystkich pozycjach pobierania próbki, wszystkich badanych próbkach ubioru i uszeregowanych w rosnącej kolejności;
― LS,8/10: wartość „całkowitego przecieku wewnętrznego dla każdego egzemplarza ubioru”, odnosząca się do 8 wartości LS z 10, tj. wartości LS dla wszystkich egzemplarzy odzieży uszeregowanych w rosnącej kolejności.
Reasumując wartości całkowitego przecieku wewnętrzny dla określonych typów odzieży izolującej od działania chemikaliów nie powinny przekroczyć wielkości podanych w tabeli 9.
Tabela 9 – Wymagane wielkości całkowitego przecieku wewnętrznego dla poszczególnych typów odzieży
Typ odzieży - kombinezonu | Całkowity przeciek wewnętrzny Ls |
Typ 1a | Nie wymagane (badanie szczelności) |
Typ 1a z maską trwale połączoną z ubiorem (połączenie trwałe) | Nie wymagane (badanie szczelności) |
Typ 1b z wykorzystaniem maski nie połączonej na trwale z ubiorem | Badanie szczelności + Całkowity przeciek wewnętrzny nie większy niż 0,05 %, (mierzony przez otwór okularu maski) |
Typ 1c | nie większy niż 0,05 % |
Typ 2 | nie większy niż 0,05 % |
Odzież chroniąca przed substancjami (zwłaszcza typ 1 i 2) wyposażana jest dodatkowo lub stanowią jej część integralną wizjery oraz środki ochrony układu oddechowego (często składające się z wielu podzespołów) podlegające właściwym wymaganiom.
Specjalny rodzaj odzieży przeznaczony dla służb ratownictwa chemicznego oznaczany jest symbolami: 1a-ET i 1b-ET (Emergency Teams) i musi spełniać specjalne wymagania (zawarte w normie PN-EN 943-2:2005).
3.3.3. Parametry charakteryzujące odporność odzieży chroniącej przed działaniem ciekłych substancji chemicznych
Biorąc pod uwagę intensywność działania substancji chemicznej w grupie odzieży chroniącej przed ciekłymi chemikaliami wyróżniamy:
- odzież chroniącą przed strumieniem cieczy – typ 3
- odzież chroniącą przed rozpyloną cieczą – typ 4
- odzieży zapewniającej ograniczoną skuteczność ochrony przed ciekłymi chemikaliami – typ 6
Odzież chroniąca przed ciekłymi substancjami chemicznymi typ 3 i 4 może być w formie kombinezonów bądź ubrań składających się ze spodni (np. z podwyższonym przodem) i dopasowanych do nich bluz. Nie musi być to zatem odzież szczelna dla przepływu powietrza w miejscach połączeń np. bluzy / kurtki ze spodniami, rękawicami, obuwiem itd.
Zarówno odzież chroniąca przed działaniem strumienia cieczy jak i rozpylonej cieczy wykonana jest z materiałów powleczonych tworzywami sztucznymi.
Wymagania dotyczące materiałów odzieży (typ 3 i 4) są identyczne.
Odporność na przenikanie substancji chemicznych charakteryzowana jest wielkością czasu przebicia (identycznie jak dla materiałów odzieży gazoszczelnej zgodnie z PN-EN ISO 6529 [29]) zaklasyfikowaną do jednej z 6 klas.
Do jednej i drugiej grupy odzieży (typ 3 i 4) może należeć odzież chroniąca przed tymi samymi substancjami chemicznymi. Znaczenie ma jedynie natężenie działania substancji szkodliwych i wynikająca stąd odporność na przesiąkanie cieczy do wnętrza ubioru
Odzież chroniąca przed chemikaliami typu 3 powinna być badana na przesiąkanie cieczy testem strumienia cieczy zgodnie z normą PN-EN ISO 17491-4:2008 [46].
Odzież chroniąca przed chemikaliami typu 4 powinna być badana na przesiąkanie cieczy testem rozpylonej cieczy zgodnie z normą PN-EN ISO 17491-3:2008 [47]
Odzież chroniąca przed działaniem strumienia cieczy powinna charakteryzować się szczelnością na przesiąkanie zarówno strumienia cieczy, jak i szczelnością na przesiąkanie rozpylonej cieczy.
Właściwości fizyko-mechaniczne i odporności chemiczne są charakteryzowane w postaci klas, analogicznie jak w przypadku odzieży gazoszczelnej (PN-EN 943-1:2005 załącznik normatywny B) wg. PN-EN 14325:2007 w zakresie następujących parametrów:
- odporność na ścieranie,
- odporność na pęknięcia,
- odporność na pęknięcia w temperaturze –30 °C,
- wytrzymałość na rozdzieranie,
- wytrzymałość na rozciąganie,
- wytrzymałość na przekłucie,
Wymagania dotyczących właściwości materiałów odzieży typ 3 i 4 powinna być co najmniej na poziomie 1 klasa skuteczności.
Analogicznie: szwy, połączenia rozdzielne i połączenia trwałe odzieży typu 3 i 4, w zakresie parametrów:
- odporność na przesiąkanie cieczy,
- wytrzymałość szwów,
powinny być również co najmniej na poziomie 1 klasy skuteczności.
Odzieży zapewniającej ograniczoną skuteczność ochrony przed ciekłymi chemikaliami (Typ 6 i PB [6])
Odzież chroniąca przed opryskaniem cieczą może być wykonana z tkanin i włóknin impregnowanych impregnowanych hydro i oleofobowo i chroni przed krótkotrwałym kontaktem z ciekłymi substancjami chemicznymi. Dzięki temu charakteryzuje się lekkością i przewiewnością co pozwala na uniknięcie dyskomfortu związanego z nadmierną ochroną. Do tej grupy należy najczęściej odzież chroniąca przed przypadkowym polaniem kroplami olejów i rozpuszczalników, odzież chroniąca przed cieczami roboczymi środków ochrony roślin III, IV, klasy toksyczności, odzież chroniąca przed rozcieńczonymi kwasami i zasadami.
Typy 6 i PB [6] odzieży są przeznaczone do stosowania w przypadkach, kiedy ryzyko związane z oddziaływaniem szkodliwej substancji chemicznej jest małe i nie jest konieczna całkowita izolacja uniemożliwiająca przenikanie cieczy. Odzież wykonana z tych materiałów nie powinna być stosowana jako podstawowy sposób ochrony w sytuacjach, gdy istotna jest odporność na przenikanie środków chemicznych.
Parametry materiałów odzieży chroniącej przed działaniem ciekłych substancji chemicznych typ 6 i PB 6 zgodnie z PN-EN N-EN 13034+A1:2009 w zakresie:
- odporność na ścieranie,
- wytrzymałość na zrywanie,
- wytrzymałość na rozdzieranie,
- wytrzymałość na przekłucie,
powinny osiągać co najmniej 1 klasę poziomu skuteczności.
Materiały tego typu odzieży podlegają badaniom i klasyfikacji wymagań w zakresie parametrów określających :
- przesiąkliwość,
- niezwilżalność,
- absorpcję cieczy,
z rozprysków substancji chemicznych o niewielkiej objętości i niewielkim ciśnieniu, zwykle o niskiej lotności. Na podstawie wartości powyższych wskaźników można ocenić dwa poziomy potencjalnej skuteczności materiałów w celu spełnienia wymagań dotyczących ochrony przed:
- osadzaniem się na powierzchni materiału kropelek rozpylonej cieczy o minimalnym ciśnieniu, zlewających się ze sobą lub tworzących sporadyczne niewielkie krople;
- zanieczyszczeniem pojedynczym rozpryskiem cieczy o niewielkiej objętości lub strumieniem o niewielkim ciśnieniu, zakładając pozostawieniu wystarczającej ilości czasu na rozebranie się z odzieży lub podjęcie innego niezbędnego działania, eliminującego zagrożenie dla użytkownika odzieży.
Materiały (badane zgodnie z PN-EN ISO 6530:2008 na niezwilżalność i przesiakliwość) w stosunku do ciekłych substancji chemicznych podanych w Tabeli 10, powinien być klasyfikowane zgodnie z poziomami ochrony podanymi w Tabeli 11, i 12 dla każdej podanej substancji chemicznej.
Tabela 10. Lista substancji chemicznych do badania przesiąkania i niezwilżalności
Substancja chemiczna | Stężenie wagowe [%]
| Temperatura substancji chemicznej [°C] (± 2 °C) |
H2SO4 | 30 (roztwór wodny) | 20 |
NaOH | 10 (roztwór wodny) | 20 |
o-ksylen | nierozcieńczony | 20 |
Butan-1-ol | nierozcieńczony | 20 |
Materiały mogą być badane dodatkowo względem innych substancji chemicznych.
Tabela 11. Klasyfikacja materiałów według niezwilżalności cieczami
Klasa | Wskaźnik niezwilżalności |
3 | > 95 % |
2 | > 90 % |
1 | > 80 % |
Tabela 12. Klasyfikacja materiałów według odporności na przesiąkanie cieczy
Klasa | Wskaźnik przesiąkliwości |
3 | > 1 % |
2 | > 5 % |
1 | > 10 % |
Szwy, połączenia trwałe i rozdzielne
Konstrukcja szwów powinna zapobiegać przesiąkaniu cieczy przez dziurki w ściegu lub przez inne części składowe szwu i nie powinna utrudniać spływania cieczy.
Wymagania mają zastosowanie do szwów, połączeń trwałych i rozdzielnych całego wyrobu odzieżowego, łącznie z jego częściami składowymi, takimi jak rękawice lub buty, gdy są integralną częścią wyrobu odzieżowego.
Dla odzieży typu 6 powinny być także uwzględnione wyniki badania testem rozpylonej cieczy dla kompletnego ubioru, ponieważ wskazuje to na odporność szwów oraz połączeń trwałych i rozdzielnych na przesiąkanie cieczy.
Wytrzymałość szwów
Próbka każdego rodzaju konstrukcji szwu, zastosowanego w głównych szwach wyrobu odzieżowego, powinna być badana zgodnie z PN-EN 14325:2007. (patrz jak wyżej).
Szwy wyrobu odzieżowego powinny być klasyfikowane zgodnie z podanymi wyżej poziomami skuteczności Powinna być osiągnięta co najmniej 1 klasa wytrzymałości szwów.
Odporność na przesiąkanie cieczy - test rozpylonej cieczy wg PN-EN ISO 17491-4:2008
Odzież ochronna typ 6 powinna być wariantowo odporna na przesiąkliwość drobno rozpylonej cieczy.
3.3. Parametry charakteryzujące odporność odzieży chroniącej przed działaniem pyłów unoszących się w powietrzu - typ 5 odzieży
Odzież typ 5 zabezpiecza przed przedostawaniem się pod odzież drobnych nietoksycznych cząstek stałych unoszących się swobodnie w powietrzu środowiska pracy.
Dlatego głównym parametrem charakteryzującym tego typu odzieży jest - całkowity przeciek wewnętrzny cząstek stałych do wnętrza ubiorów
― LS,8/10: wartość „całkowitego przecieku wewnętrznego dla każdego egzemplarza ubioru”, odnosząca się do 8 wartości LS z 10, tj. wartości LS dla wszystkich egzemplarzy odzieży uszeregowanych w rosnącej kolejności, oraz
― Ljmn,82/90: wartość przecieku wewnętrznego, wyznaczona w procentach, odnosząca się do 82 wartości Ljmn z 90, tj. wartości przecieku wewnętrznego zmierzonego podczas wszystkich ćwiczeń, we wszystkich pozycjach pobierania próbki, wszystkich badanych próbkach ubioru i uszeregowanych w rosnącej kolejności;
Odzież chroniąca przed chemikaliami Typ 5 powinna spełniać w zakresie w/w wskaźników następujące wymagania:
― Ljmn,82/90 ≤30 %;
― LS,8/10 ≤ 15 %.
Materiały odzieży Typ 5 powinna osiągać co najmniej 1 klasa poziomu skuteczności w zakresie parametrów:
- odporność na ścieranie
- odporność na pęknięcia podczas zginania
- wytrzymałość na rozdzieranie
- wytrzymałość na przekłucie
- odporność na zapalenie
Konstrukcja szwów powinna zapobiegać przedostawaniu się cząstek stałych przez dziurki w ściegu lub inne komponenty szwu (taśmy uszczelniające, podłożenia).
Wytrzymałość szwów powinna być określona i sklasyfikowana zgodnie z PN-EN 14325:2007, p. 5.5. (jak opisano wcześniej). Szwy powinny uzyskać przynajmniej 1 klasę wytrzymałości mechanicznej.
3.4. Podstawowe wskazówki do doboru odzieży chroniącej przed czynnikami chemicznymi z uwzględnieniem poziomu ryzyka
Środki ochrony indywidualnej powinny być stosowane tylko wtedy, gdy nie jest możliwe wyeliminowane lub dostateczne ograniczenie ryzyka za pomocą innych działań. Jest to najważniejsza wytyczna wynikająca z ogólnych zasad dotyczących bezpieczeństwa i ochrony zdrowia w środowisku pracy, którą należy uwzględnić w procesie doboru i stosowania środków ochrony indywidualnej. Decyzja dotycząca stosowania środków ochrony indywidualnej na stanowisku pracy, na którym występują zagrożenia związane z czynnikami chemicznymi, musi być zatem poprzedzona wprowadzeniem wszystkich innych możliwych środków, zarówno technicznych, jak i organizacyjnych, które pozwolą wyeliminować zagrożenia u źródła.
Całkowite wyeliminowanie zagrożeń chemicznych na wielu stanowiskach pracy jest jednak często niemożliwe. Oznacza to, że wartości niektórych czynników niebezpiecznych na stanowisku pracy przekraczają najwyższe dopuszczalne limity, mimo wprowadzenia rozwiązań o charakterze technicznym czy organizacyjnym. Zastosowanie środków ochrony indywidualnej jest w takiej sytuacji jedynym i ostatecznym rozwiązaniem umożliwiającym zabezpieczenie pracowników przed zagrożeniami dla ich zdrowia i życia.
Poniżej zaprezentowano główne etapy w procesie doboru odzieży ochronnej (oraz innych ochron indywidualnych do prac z chemikaliami).
Krok pierwszy
- Sporządź listę zagrożeń i oceń ryzyko, które wynika z ekspozycji na te zagrożenia (z wykorzystaniem kart charakterystyk chemicznych, informacji na opakowaniach, zdolności do parowania lub pylenia)
- Zidentyfikuj działania i osoby, których dotyczy ekspozycja na zidentyfikowane zagrożenia i określ czas tej ekspozycji.
- Rozważ, czy bezpieczne warunki pracy mogą być zapewnione poprzez zastosowanie innych środków (np. zmiana procesu, sprzętu, organizacji pracy, stosowanych materiałów, zmodyfikowane procedury postępowania, zastosowanie środków ochrony zbiorowej). Najlepsze rezultaty uzyskuje się najczęściej przez jednoczesne zastosowanie kilku wymienionych rozwiązań. Stosowanie odzieży (np. odzież z ciężkich materiałów powleczonych) jest ułatwione, jeśli poziom ryzyka został uprzednio zredukowany (może zamiast ubrania wystarczy fartuch przedni, zamiast kombinezonu może być zastosowane ubranie, które ułatwia wentylację). Umożliwia to często zastosowanie środków ochrony indywidualnej o wyższym komforcie użytkowania.
Krok drugi
- Sporządź listę zagrożeń, które nie mogą zostać ograniczone lub wyeliminowane przez zastosowanie rozwiązań innych niż wyposażenie pracowników w środki ochrony indywidualnej.
- Oceń ryzyko resztkowe, które wynika z ekspozycji na te zagrożenia.
- Wykonaj pomiary czynników szkodliwych i niebezpiecznych występujących w środowisku pracy, a następnie porównaj uzyskane wyniki pomiarów z wartościami dopuszczalnymi (jeśli jest znany -dopuszczalny poziom narażenia dermalnego).
Wskaźnik określający wielokrotność przekroczenia dopuszczalnych wartości umożliwi dobór kategorii ochrony, a wiedza na temat czynników szkodliwych i niebezpiecznych wskaże wymagany zakres ochrony.
- Określ działania i osoby, których dotyczy ekspozycja na zidentyfikowane zagrożenia. Uwzględnij:
- części ciała, które należy chronić (ramiona, przednia część ciała, całe ciało)
- organizację pracy,
- warunki klimatyczne,
- zagrożenia dodatkowe, niezwiązane z koniecznością stosowania środków ochrony indywidualnej (np. sposób i miejsce rozbierania się z odzieży zanieczyszczonej chemikaliami)
- cechy charakteryzujące użytkownika (np. psychologiczne uwarunkowania przed ograniczeniem widoczności przez wizjera kombinezonu)
- czas pracy i inne specyficzne parametry, które mogą niekorzystnie wpływać na zdrowie i dobre samopoczucie pracownika (duża potliwość w szczelnej odzieży)
- Określ poziom i zakres ochrony, jaką ma zapewnić odzież, w sposób szczegółowy (np. rodzaj zagrożenia: opryskanie przedniej części ciała kwasem siarkowym o stężeniu 56%, ) lub w sposób ogólny (poziom wysoki np.– substancje żrące, średni lub niski np. – właściwości wysuszające skórę), niezbędny do kontroli ryzyka resztkowego.
Krok trzeci
- Wybierz odpowiednią odzież (i jeśli ma to zastosowanie inne środki ochrony indywidualnej) uwzględniając podane niżej wytyczne.
- Upewnij się, czy środki ochrony indywidualnej spełniają zasadnicze wymagania bezpieczeństwa i ochrony zdrowia w obszarze projektowania i produkcji (zgodność z dyrektywą 89/686/EWG i rozporządzeniem). Środki ochrony indywidualnej powinny być oznakowane znakiem CE, a środki zaliczane do kategorii II i III – uzyskać certyfikat oceny typu WE.
- Upewnij się, że środki ochrony indywidualnej są odpowiednie do faktycznie występujących zagrożeń:
- wybierz odpowiednią normę europejską, w której określono poziomy skuteczności odpowiednie do rodzaju i intensywności zagrożeń (np. strumień cieczy, długotrwała mgła w powietrzu)
- określ wymagany poziom(-y) ochrony (w odniesieniu do odpowiednich części ciała) w sposób szczegółowy i ogólny dla każdego typu środka ochrony indywidualnej (poziom niski, średni lub wysoki).
W odniesieniu do odzieży należy wymienić kolejne wymagania:
- stosowanie tych środków nie powinno powodować wzrostu zagrożeń (np. środki ochrony indywidualnej powinny charakteryzować się właściwościami antyelektrostatycznymi w sytuacji gdy istnieje ryzyko wybuchu, powinny być trudnopalne w kontakcie z substancjami łatwopalnymi),
- powinny one spełniać wymagania w zakresie ergonomii i uwzględniać stan zdrowia użytkownika (stosowanie odzieży typ 1 i 2 powinno być poprzedzone ćwiczeniami lub treningiem fizycznym w odpowiednich symulatorach – np. służby ratownictwa chemicznego w sytuacjach awaryjnych),
- powinno być możliwe ich dopasowanie do użytkownika po odpowiednim wyregulowaniu (stan dopasowania kaptura do owalu twarzy, zaciągnięcie pasów regulacyjnych w obwodzie talii, nóg itp.)
Jeżeli na stanowisku pracy występuje więcej niż jedno zagrożenie, w konsekwencji czego konieczne jest stosowanie więcej niż jednego typu środka ochrony indywidualnej, ochrony powinny być tak zaprojektowane, aby były wzajemnie kompatybilne i nie powodowały ograniczenia właściwości ochronnych (np. użytkowanie kombinezonów z aparatem powietrzno-butlowym na szelkach noszonym na kombinezonie lub wewnątrz, możliwość szczelnego połączenia rękawów z rękawicami, nałożenia nogawek spodni na cholewę wybranego obuwia ochronnego lub schowania mankietów w rękawicy, itp.).
Ważne wskazówki
- Konsultuj z pracownikami lub przedstawicielami pracowników ich oczekiwania w odniesieniu do środków ochrony indywidualnej.
- Przechowuj informacje na temat poziomów skuteczności, jak również informacje producenta przekazywane wraz z odzieżą, dostępne u potencjalnych dostawców. Pożyteczne informacje można również uzyskać poprzez wymianę doświadczeń z innymi organizacjami, które stosują podobne typy środków ochrony indywidualnej przy wykonywaniu prac o podobnym charakterze. Będzie to pomocne w doborze środków, a także umożliwi wymianę doświadczeń w zakresie dobrych praktyk ich stosowania. W przypadku gdy organizacje te mają negatywne doświadczenia wynikające ze stosowania określonych typów środków ochrony indywidualnej, wymiana doświadczeń pozwoli dodatkowo na uniknięcie doboru niewłaściwych ochron.
- Przed dokonaniem ostatecznego doboru sprawdź, czy środki ochrony indywidualnej są odpowiednie do istniejących warunków pracy.
- Uwzględnij wszelkie zagrożenia, które mogą wynikać ze stosowania środków ochrony indywidualnej, wpływ na fizjologię, komfort użytkowania, możliwość występowania alergii (np. na chrom czy lateks kauczuku naturalnego), fizyczną zdolność oraz ograniczenia medyczne dotyczące stosowania środków ochrony indywidualnej.
- Pamiętaj, że źródłem informacji na temat niedoskonałości czy defektów stosowanych środków ochrony indywidualnej jest również dokumentacja dotycząca wypadków przy pracy i zdarzeń potencjalnie wypadkowych.
- Rozważ koszt użytkowania sprzętu, w tym koszt zakupu.
- Sprawdź, jaki rodzaj usług w zakresie utrzymania i wymiany części zamiennych ma w swojej ofercie producent. Upewnij się, czy procedury te mają zastosowanie do środków ochrony indywidualnej.
Dodatkowo można precyzować kolejne pytania i zagadnienia do rozważenia przy doborze środków ochrony indywidualnej.
Podstawowy schemat sposobu postępowania przy doborze odzieży chroniącej przed czynnikami chemicznymi przedstawiono na rysunku 15.
Bezpieczny czas pracy w szczelnej odzieży ochronnej
Komfort fizjologiczny w odzieży z materiałów powleczonych jest mocno ograniczony. Szczególnie uciążliwe dla organizmu okazuje się stosowanie powleczonej odzieży ochronnej w środowisku o podwyższonej temperaturze. Nawet przy małej intensywności pracy osoby stosujące odzież chroniącą przed chemikaliami wykonaną z materiałów powleczonych w gorącym otoczeniu wymagają znacząco krótszych okresów pracy, częstszych i dłuższych okresów odpoczynku [49]
Sformułowano następujące praktyczne wnioski odnośnie bezpiecznego czasu pracy w barierowej odzieży ochronnej wykonanej z materiałów powleczonych:
Temperatura otoczenia 25°C
- przy jednorazowym użyciu odzieży dopuszczalny czas pracy – 45 min, czas odnowy 30 min,
- przy konieczności wielokrotnego stosowania – 30 min , czas odnowy 30 min,
Temperatura 16°C
- 45 min czas pracy, 30 min okres odnowy.
Niestety uzyskanie wyższego poziomu ochrony odzieży, wymaganego dla wielu prac odbywa się kosztem większego obciążenia cieplnego organizmu człowieka i powoduje obniżenie zdolności do pracy [50, 51]. Ekstremalnym przykładem odzieży ochronnej, która w znacznym stopniu obciąża organizm użytkownika jest odzież chroniąca przed substancjami chemicznymi w stanie ciekłym i gazowym nazywana odzieżą gazoszczelną. Wykonana z materiałów dwustronnie powleczonych polimerami syntetycznymi posiada konstrukcję skutecznie zapobiegającą przedostawaniu się szkodliwych substancji do organizmu człowieka, skrajnie ograniczając procesy termoregulacji. Dla tych samych czynności wykonywanych w kombinezonie gazoszczelnym wydatek energetyczny pracy jest od 11 do 34% większy niż w ubraniu z tkaniny drelichowej. W mikroklimacie pod odzieżą gazoszczelną następuje znaczny wzrost wilgotności i temperatury.
Przeprowadzone eksperymenty wykazały, że czas pracy w odzieży gazoszczelnej powinien być ograniczony:
- w temperaturze 40°C do 20 min,
- w temperaturze 30°C do 30 min.
Końcowy użytkownik odzieży ochronnej, może znaleźć ważne informacje przydatne w ich doborze w znakowaniu i informacji dostarczanej przez producenta.