Logo CIOP CIOPMapa serwisu English version
CIOPWsteczPoziom wyżejCIOP
.. | Obciążenie mięśniowo-szkieletowe | Obciążenie układu m-s na stanowisku pracy | Uregulowania prawne | Zalecenia profilaktyczne | Zapobieganie dolegliwościom układu m-s | Piśmiennictwo

Obciążenie układu mięśniowo-szkieletowego na stanowisku pracy

źródło: opracowanie dr hab. inż. Danuty Roman-Liu


Nadmierne i niewłaściwe obciążenie układu ruchu związane z pracą zawodową jest przyczyną wielu urazów i dolegliwości układu mięśniowo-szkieletowego. Różne stanowiska pracy i wykonywane na tych stanowiskach czynności pracy powodują różne obciążenie układu mięśniowo-szkieletowego. Dominują dolegliwości takie jak zapalenie stawów, zapalenie pochewek ścięgnistych, zapalenie ścięgien, bóle mięśni, zwyrodnienie stawów kręgosłupa oraz zapalenie nerwów.

Obciążenie układu mięśniowo-szkieletowego ma bezpośredni wpływ na powstawanie różnego typu dolegliwości, przy czym obciążenie to zależy od charakteru wykonywanych czynności pracy. Inne obciążenie układu mięśniowo-szkieletowego występuje na skutek wykonywania prac w pozycji siedzącej a innego typu w pozycji stojącej. Inne obciążenie powodują prace powtarzalne a inne prace wymagające stałego utrzymywania pozycji ciała.

Oznacza to, iż określony typ czynności pracy sprzyja określonemu typowi obciążenia układu mięśniowo-szkieletowego i co za tym idzie sprzyja powstawaniu określonego typu dolegliwości. Ocenę obciążenia można przeprowadzić z zastosowaniem różnych metod badawczych [1]. Jednakże istotną rolę odgrywają czynniki wpływające na obciążenie układu mięśniowo-szkieletowego.


Biomechaniczne czynniki obciążenia układu mięśniowo-szkieletowego

Biomechanicznymi czynnikami oddziałującymi na obciążenie układu mięśniowo-szkieletowego człowieka są pozycja ciała, wywierana siła (typ, kierunek działania i wartość siły) oraz czynnik czasu. Czynnik czasu może być rozpatrywany jako czas utrzymywania obciążenia spowodowanego kolejnymi sekwencjami przyjmowanej pozycji ciała i wywieranej siły, jako częstość powtórzeń określonych czynności w sytuacji wykonywania pracy powtarzalnej ale także jako maksymalny czas utrzymywania stałego obciążenia lub też maksymalny czas wykonywania pracy. Trzy wspomniane powyżej podstawowe czynniki biomechaniczne wpływają na obciążenie i zmęczenie spowodowane wykonywaniem określonych czynności pracy i zawsze rozpatrywane są łącznie [4].


Pozycja ciała

Pozycja ciała przyjmowana podczas pracy zdeterminowana jest poprzez zależności pomiędzy przestrzenną konstrukcją stanowiska pracy, wykonywanymi czynnościami oraz wymiarami antropometrycznymi pracownika. Optymalną pozycję ciała zapewnia dostosowanie     przestrzennej konstrukcji stanowiska pracy do wymiarów antropometrycznych pracownika, tak aby nie stwarzać konieczności utrzymywania przez pracowników niewygodnych pozycji jak np. skręt czy pochylenie ciała. Pochylenie kręgosłupa powoduje zmianę rozkładu sił w krążkach międzykręgowych. Przy wyprostowanym kręgosłupie siły rozłożone są równomiernie. W przypadku pochylenia od strony wewnętrznej wartości sił ściskających są znacznie większe niż od strony zewnętrznej (rys.1).


Rys.1. Krążki międzykręgowe podczas pozycji ciała z pochylonym i wyprostowanym kręgosłupem.


Pozycje ciała wymagające nienaturalnych pozycji kręgosłupa powodują występowanie dużych wartości sił ściskających i tnących oraz momentów sił w kręgosłupie i w stawach kończyn górnych i dolnych co jest bezpośrednią przyczyną powstawania urazów i dolegliwości układu mięśniowo-szkieletowego. Możliwość dostosowania do wymiarów antropometrycznych operatora przestrzennej konstrukcji stanowiska pracy zapewnia właściwą, najmniej obciążająca dla danych czynności pracy pozycję ciała.

Optymalną, najmniej obciążającą pozycją ciała jest pozycja naturalna, czyli pozycja stojąca z wyprostowanym kręgosłupem i kończynami górnymi opuszczonymi wzdłuż ciała. Niewygodna, znacznie odchylona od naturalnej pozycja ciała może powodować przeciążenia mięśni, wiązadeł i ścięgien. Im większe odchylenie ciała od pozycji naturalnej tym większe obciążenie układu mięśniowo-szkieletowego.

Niewłaściwa pozycja przy pracy jest przyczyną znacznego obciążenia i zmęczenia układu mięśniowo-szkieletowego. Zjawisko to jest odpowiednio pogłębiane, gdy wykonywane czynności wymagają wywierania siły na składowe elementy stanowiska pracy jakimi są środki pracy, narzędzia pracy oraz elementy sterownicze. Oznacza to że stanowisko pracy zaprojektowane z uwzględnieniem zasad ergonomii powinno umożliwiać pracownikowi wykonywanie czynności pracy w sposób optymalny z uwzględnieniem pozycji przy pracy, kierunku działania i wartości siły, częstości jej występowania oraz czasu oddziaływania obciążenia wynikającego z pozycji ciała i wywieranej siły.


Wywierana siła

W czasie pracy powinno się unikać nierównomiernego rozłożenia obciążeń pomiędzy różnymi częściami ciała przez uwzględnienie wymagań odnośnie wartości siły oraz wielkości, kształtu i usytuowania urządzeń sterowniczych i narzędzi pracy na które pracownik oddziałuje w procesie pracy. Siła fizyczna powinna być wywierana przez te grupy mięśniowe, które są w stanie pokonać wartość siły zewnętrznej, co wiąże się również z odpowiednią pozycją ciała podczas wykonywania danej czynności. Należy także uwzględnić fakt, iż w czasie pracy różne mięśnie i grupy mięśniowe powinny być aktywizowane na zmianę, tak aby nie powodować przeciążeń i zmęczenia układu mięśniowego.

Wartości sił wywieranych przez pracownika w czasie pracy powinny być utrzymane na akceptowalnym poziomie przy czym poziom ten zależy od czynników związanych z środkami pracy (masa, kształt, wielkość, umiejscowienie przedmiotu), czasu trwania i częstości wywierania siły, pozycji operatora oraz czynników subiektywnych związanych z operatorem (technika pracy,  płeć, wiek, stan zdrowia i wyszkolenia). Ze względu na to że istnieje ścisła zależność pomiędzy tymi parametrami, w procesie projektowania lub oceny stanowiska pracy należy je wszystkie uwzględnić.


Czas utrzymywania obciążenia

Zarówno utrzymywanie pozycji nieruchomej jak i zbyt częste powtarzanie tych samych czynności pracy powoduje zwiększenie ryzyka powstawania dolegliwości układu mięśniowo-szkieletowego. Dlatego też stanowisko i czynności pracy powinny być zaprojektowane tak, aby unikać obciążenia statycznego a także zbyt częstego powtarzania tych samych ruchów. Jednocześnie czynności robocze powinny być zaprojektowane z uwzględnieniem dużej zmienności, tak aby uniknąć ciągłego napięcia tych samych grup mięśniowych (rys.2).


Rys. 2.  Ryzyko powstawania dolegliwości układu mięśniowo-szkieletowego w funkcji częstości powtarzania czynności



Statyczne napięcie mięśnia oznacza, że napięcie mięśniowe nie jest związane ze zmianą długości. Z ergonomicznego punktu widzenia statyczne napięcie mięśniowe charakteryzowane jest poprzez czas trwania tego napięcia dla określonego poziomu siły. Praca statyczna mięśni jest rozumiana jako izometryczny skurcz mięśnia, w którym jego długość nie ulega zmianie.

Występuje pewien zakres częstości ruchów, przy którym ryzyko powstawania dolegliwości jest minimalne. Częstość optymalna jest zależna od wartości obciążenia zewnętrznego a także od pozycji ciała podczas pracy i powinna być określona indywidualnie dla każdej z wykonywanych czynności. W przypadku prac polegających na wykonywaniu czynności powtarzalnych główne zagrożenie związane jest ze zbyt dużą częstością powtarzania określonych czynności roboczych [5].

Na górę strony

Siedziba instytutu
Strona głównaIndeks słówStrona BIPCIOP

  Uregulowania prawne

  Zalecenia profilaktyczne  

  Zapobieganie dolegliwoś-
    ciom układu m-s

  Piśmiennictwo  

Linia

Copyright © Centralny Instytut Ochrony Pracy - Państwowy Instytut Badawczy
Wszelkie prawa do udostępnianych materiałów informacyjnych są zastrzeżone.
Kopiowanie w celu rozpowszechniania fragmentów lub całości materiałów jest zabronione. Udostępnione materiały można kopiować zarówno we fragmentach,
jak i w całości wyłącznie na użytek własny.

ul. Czerniakowska 16, 00-701 Warszawa, tel. (+48 22) 623 36 98, fax (+48 22) 623 36 93