Logo CIOP CIOPMapa serwisu English version
CIOPWsteczPoziom wyżejCIOP
.. |


Baza informacji o właściwościach niebezpiecznych substancji chemicznych - przykłady

FORMALDEHYD      CH2O      0014


1. IDENTYFIKACJA SUBSTANCJI

Nazwa i synonimy:
polskie: formaldehyd, aldehyd mrówkowy, metanal, formalina
angielskie: formaldehyde, formic aldehyde, oxymethylene, formalin
niemieckie: Formaldehyd, Ameisenaldehyd, Formol, Formylhydrat
francuskie: formaldéhyde, aldéhyde formique, méthanal, oxyméthelene
rosyjskie: формальдегид, муравьиный альдегид, метанал, формалин

Nazwa wg IUPAC: formaldehyde
Wzór chemiczny: HCHO

2. SKŁAD I INFORMACJA O SKŁADNIKACH

Formaldehyd ......%*

Klasyfikacja substancji: Rakotw. Kat. 3 R40
T; R23/24/25
C; R34
     R43
  
Numer CAS:50-00-0
Numer UN (ONZ)1198 –roztwory o temperaturze zapłonu 23-61°C;
2209 –roztwory zawierające nie mniej niż 25% formaldehydu,
niepalne lub o temperaturze zapłonu powyżej 61°C
Numer RTECSLP8925000 –roztwór o stężeniu 37%
Numer indeksowy:605-001-00-5
Numer WE (EINECS):200-001-8      

* Formaldehyd pojawia się w obrocie w postaci wodnych roztworów o różnych stężeniach, co wymaga zróżnicowanego znakowania (ponieważ w różnych stężeniach zagrożenia są różne).

3. IDENTYFIKACJA ZAGROŻEŃ

Substancja toksyczna lub szkodliwa, żrąca lub drażniąca (w zależności od stężenia). Ograniczone dowody działania rakotwórczego. W stężeniach powyżej 25% działa toksycznie przez drogi oddechowe, w kontakcie ze skórą i po połknięciu. Powoduje oparzenia. Może powodować uczulenie w kontakcie ze skórą.

4. PIERWSZA POMOC

Niezbędne leki: tlen, atrowent w kapsułkach do inhalacji, deksametazon do inhalacji, hydrokortyzon, furosemid.

ZATRUCIE INHALACYJNE

Pierwsza pomoc przedlekarska

Wynieść zatrutego z miejsca narażenia. Zapewnić bezwzględny spokój (bezruch) w pozycji półleżącej lub siedzącej. Wysiłek fizyczny może wyzwolić obrzęk płuc. Chronić przed utratą ciepła Podawać tlen, najlepiej przez maskę. Jeżeli u poszkodowanego wystąpiła chrypka, niemożność mówienia, świszczący oddech, uczucie duszenia się, podać do wdychania atrowent z kapsułki. Pilnie wezwać lekarza.

Pomoc lekarska

Jeżeli utrzymuje się skurcz głośni, mimo podania atrowentu, podać do inhalacji deksametazon, założyć stałą drogę dożylną. Objawy rozpoczynającego się obrzęku płuc uzasadniają podawanie tlenu, dożylne podanie hydrokortyzonu i furosemidu. W każdym przypadku – nawet jeśli nie ma objawów obrzęku płuc – transport do szpitala karetką reanimacyjną PR bez przerywania leczenia, ze względu na ryzyko opóźnionego obrzęku płuc.

SKAŻENIE SKÓRY

Pierwsza pomoc przedlekarska

Zdjąć odzież, obmyć skórę dużą ilością letniej wody, najlepiej bieżącej. Nie stosować mydła. Nie stosować środków zobojętniających (zasadowych – alkalizujących). Założyć na oparzenia jałowy opatrunek.

Pomoc lekarska

W zależności od lokalizacji i rozległości oparzeń transport do szpitala karetką PR z zapewnieniem pomocy chirurgicznej. Należy podawać pozajelitowo leki przeciwbólowe (np. pyralginę).

SKAŻENIE OCZU

Pierwsza pomoc przedlekarska

Płukać oczy co najmniej 15 minut dużą ilością chłodnej wody, najlepiej bieżącej (unikać silnego strumienia wody ze względu na ryzyko mechanicznego uszkodzenia rogówki).
Uwaga: osoby narażone na skażenie oczu powinny być pouczone o konieczności i sposobie ich natychmiastowego płukania.

Pomoc lekarska

 
W każdym przypadku skażenia oczu konieczna   pilna konsultacja okulistyczna. Dalsze postępowanie zgodne z zaleceniem   okulisty.

ZATRUCIE DROGĄ POKARMOWĄ

Uwaga: formaldehyd w roztworze wodnym – jako formalina – zawiera do 15% metanolu.

Pierwsza pomoc przedlekarska

Nie wywoływać wymiotów. Podać do wypicia białko jaj kurzych, ewentualnie mleko. Poza tym nie podawać niczego doustnie. Nie podawać środków zobojętniających (alkalizujących).

Pomoc lekarska

Założyć stałą drogę dożylną. Podać pozajelitowo lek przeciwbólowy (np. pyralginę). Transport do szpitala karetką PR lub reanimacyjną z zapewnieniem pomocy chirurgicznej ze względu na ryzyko krwotoku i/lub perforacji przewodu pokarmowego, możliwość wystąpienia wstrząsu.

5. POSTĘPOWANIE W PRZYPADKU POŻARU

Klasa temperaturowa: T2
Grupa wybuchowości: IIB

Kod HAZCHEM: 2YE dla UN 1198; 2Z dla UN 2209

Szczególne zagrożenia
Palny, drażniący i toksyczny gaz lub palne, żrące lub drażniące roztwory. Gęstość zbliżona do gęstości powietrza. Tworzy mieszaniny wybuchowe z powietrzem.

Zalecenia ogólne
Zawiadomić otoczenie o awarii.
Usunąć z obszaru zagrożenia wszystkie osoby niebiorące udziału w likwidowaniu awarii; w razie potrzeby zarządzić ewakuację.
Wezwać Państwową Straż Pożarną i Policję Państwową.

Pożar
Środki gaśnicze: woda – prądy rozproszone, piany średnie i ciężkie lub odporne na alkohol, dwutlenek węgla, proszki gaśnicze. Nie stosować zwartych strumieni wody na powierzchnię palącej się cieczy
Mały pożar: palącego się gazu nie gasić – pozwolić się wypalić. Palące się roztwory gasić gaśnicą proszkową lub śniegową (dwutlenek węgla).
Duży pożar: palące się zbiorniki lub rozlewiska gasić pianą lub prądami wodnymi rozproszonymi. Zbiorniki narażone na działanie ognia lub wysokiej temperatury chłodzić wodą z bezpiecznej odległości; jeśli to możliwe, usunąć je z obszaru zagrożenia (groźba wybuchu).
Nie dopuścić do przedostania się ścieków po gaszeniu pożaru do kanalizacji i wód.

Specjalne wyposażenie ochronne
Nałożyć odzież ochronną gazoszczelną z aparatem izolującym drogi oddechowe.
Uwaga: gaz działa toksycznie i drażniąco.

6. POSTĘPOWANIE W PRZYPADKU NIEZAMIERZONEGO UWOLNIENIA DO ŚRODOWISKA

Zalecenia ogólne
Jak podano w punkcie 5.

Wyciek
Uwaga: obszar zagrożony wybuchem.
Usunąć źródła zapłonu (ugasić otwarty ogień, ogłosić zakaz palenia i używania narzędzi iskrzących); pary rozcieńczyć prądami wodnymi rozproszonymi; zabezpieczyć kratki i studzienki ściekowe; unikać bezpośredniego kontaktu z uwalniającą się substancją; jeśli to możliwe, zlikwidować wyciek (zamknąć dopływ gazu lub roztworu, uszczelnić, uszkodzone opakowanie umieścić w szczelnym opakowaniu ochronnym); w razie dużego wycieku miejsce gromadzenia się cieczy obwałować, zebraną ciecz odpompować; małe ilości rozlanej cieczy przysypać niepalnym materiałem chłonnym, zebrać do zamykanego pojemnika, zanieczyszczoną powierzchnię spłukiwać wodą.

7. POSTĘPOWANIE Z SUBSTANCJĄ I JEJ MAGAZYNOWANIE

Wymagania dotyczące wentylacji
Niezbędna wentylacja miejscowa wywiewna z obudową rejonu emisji gazu do środowiska  powietrznego oraz wentylacja ogólna pomieszczenia. Instalacje wentylacyjne  muszą odpowiadać warunkom ustalonym ze względu na niebezpieczeństwo pożaru  lub wybuchu.

Postępowanie z substancją: podczas stosowania nie jeść,   nie pić, unikać kontaktu z roztworami, unikać wdychania gazu, przestrzegać   zasad higieny osobistej, stosować środki ochrony indywidualnej (jak podano   w punkcie 8), pracować w dobrze wentylowanych pomieszczeniach wyposażonych   w wentylację miejscową i ogólną (jak podano w punkcie 8); unikać działania   na substancję otwartego ognia i wysokiej temperatury.

Magazynowanie: przechowywać w oryginalnych, właściwie oznakowanych, szczelnie zamkniętych opakowaniach, w chłodnym, suchym, dobrze wentylowanym pomieszczeniu magazynowym, wyposażonym w instalację elektryczną i wentylacyjną w wykonaniu przeciwwybuchowym.
Przechowywać z dala od źródeł ciepła i zapłonu oraz utleniaczy.

8. KONTROLA NARAŻENIA I ŚRODKI OCHRONY INDYWIDUALNEJ

Najwyższe dopuszczalne stężenia

NDS 0,5 mg/m3
NDSCh 1 mg/m3
NDSP nieustalone

Oznaczanie w powietrzu na stanowiskach pracy
PN-76/Z-04045 ark. 02 Ochrona czystości powietrza. Badania zawartości aldehydów Oznaczanie formaldehydu na stanowiskach pracy metodą kolorymetryczną z fenylohydrazyną.

Dopuszczalne stężenie w materiale biologicznym
 DSB – nieustalone

Wymagania dotyczące środków ochrony indywidualnej
Gdy stężenie substancji jest ustalone i znane, doboru środków ochrony indywidualnej  należy dokonywać z uwzględnieniem stężenia substancji występującego na danym  stanowisku pracy, czasu narażenia, czynności wykonywanych przez pracownika  oraz zaleceń podanych przez producenta środka ochrony indywidualnej.
Stosować odzież ochronną wykonaną z materiałów powlekanych (np. vitonem, kauczukiembutylowym, neoprenem lub hypalonem), antyelektrostatyczną; rękawice ochronne(np. z gumy naturalnej, neoprenu, polialkoholu winylowego lub perbunanu); goglechroniące przed gazami (w przypadku skompletowania z półmaską); sprzęt ochronyukładu oddechowego: maskę lub półmaskę skompletowaną z pochłaniaczem typu B.
W razie niedoboru tlenu (stężenie poniżej 17% obj.) lub gdy stężenie związkuprzekracza 1% obj., stosować autonomiczny lub stacjonarny sprzęt izolujący.
W strefie zagrożonej wybuchem stosować odzież, rękawice i obuwie w wersji antyelektrostatycznej.
W sytuacji awaryjnej lub gdy stężenie substancji na stanowisku nie jest znane,stosować środki ochrony indywidualnej izolujące organizm (kombinezon gazoszczelnyskompletowany z izolującym sprzętem ochrony układu oddechowego).

9. WŁAŚCIWOŚCI FIZYKOCHEMICZNE

Właściwości podstawowe

Masa cząsteczkowa:30,02
Stan skupienia w temp. 20°C:gaz
Barwa: bezbarwny
Zapach:ostry, nieprzyjemny
Temperatura topnienia: -92°C
Temperatura krzepnięcia: -4,6°C – roztwór 10-procentowy
-15,45°C – roztwór 25-procentowy
Temperatura wrzenia: -19,2°C
98,95°C – roztwór 25-35-procentowy
Temperatura zapłonu: 
– palny gaz:nie charakteryzuje się
– 37-procentowy roztwór:85°C
– 50-procentowy roztwór:78,8°C
Temperatura samozapłonu:430°C
Granice wybuchowości w mieszaninie z powietrzem: 
- dolna: 7,0% obj.
- górna:73,0% obj.
Stężenie stechiometryczne:17,36% obj.
Temperatura zapłonu 37-procentowego roztworu z dodatkiem: 
– 10% metanolu:64°C
– 15% metanolu:50°C
Gęstość w temp. -20°C:0,8153 g/cm3
Gęstość w temp. 18°C:1,01 g/cm3 – roztwór 10-procentowy
1,06 g/cm3 – roztwór 20-procentowy
1,09 g/cm3 – roztwór 30-procentowy
1,12 g/cm3 – roztwór 40-procentowy
1,157 g/cm3 – roztwór 50-procentowy
Gęstość par względem powietrza:1,03
Prężność par (cząstkowa) w temp. 20°C:0,45 hPa – roztwór 9,25-procentowy
1,04 hPa – roztwór 27,2-procentowy
1,36 hPa – roztwór 36,2-procentowy
Rozpuszczalność w wodzie:nieograniczona
Rozpuszczalność w innych rozpuszczalnikach:rozpuszcza się w etanolu, eterze etylowym, metanolu, n-butanolu, n-propanolu.

Właściwości dodatkowe

Ciepło właściwe w temp. 25°C:1,18 J/(g•K)
Ciepło parowania w temp. wrzenia:776,56 J/g
Ciepło spalania:-18,7 kJ/g
Ciepło rozpuszczania w wodzie w temp. 23°C:2,06 kJ/g
Współczynnik podziału n-oktanol/woda (log):1,0

10. STABILNOŚĆ I REAKTYWNOŚĆ

Stabilność: substancja niestabilna i reaktywna chemicznie. Produkty handlowe są roztworami wodnymi formaldehydu z 8÷15-procentowym dodatkiem metanolu.

Warunki, jakich należy unikać: źródła zapłonu, wysoka temperatura.

Materiały, jakich należy unikać: silne utleniacze.
Niebezpiecznie reaguje z nadtlenkiem wodoru, węglanem magnezu, nitrometanem, kwasem nadmrówkowym, dwutlenkiem azotu, kwasem nadchlorowym i aniliną.

Niebezpieczne produkty spalania/rozkładu: w środowisku pożaru wydzielają się tlenki węgla.

11. INFORMACJE TOKSYKOLOGICZNE

Klasa toksyczności
Substancja toksyczna lub szkodliwa, żrąca lub drażniąca (w zależności od stężenia)  oraz rakotwórcza (kat. 3) wg wykazu substancji niebezpiecznych.
Substancja nieumieszczona w wykazie substancji i preparatów o działaniu rakotwórczymlub mutagennym.
Substancja prawdopodobnie rakotwórcza dla ludzi wg IARC (grupa 2A).

Stężenia oraz dawki śmiertelne i toksyczne
Próg wyczuwalności zapachu – 1 mg/m3
LD50(szczur, doustnie) – 800 mg/kg
LC50 (szczur, inhalacja) – 590 mg/m3
LD50 (królik, skóra) – 270 mg/kg
TCL0 (człowiek, inhalacja) – 17 mg/m3 (30 min)

Działanie toksyczne i inne szkodliwe działanie biologiczne na ustrój człowieka: substancja toksyczna lub szkodliwa, drażniąca i uczulająca.

Drogi wchłaniania: przez drogi oddechowe, z przewodu pokarmowego.

Objawy zatrucia ostrego: w małych stężeniach, nieco przekraczających dopuszczalne, wywołuje łzawienie oczu, zaczerwienienie spojówek; w większych (ok. 15 g/m3) – kaszel, ból głowy, uczucie duszności, kołatanie serca. Może wystąpić skurcz oskrzeli. W dużych stężeniach, przekraczających 60 mg/m3, może nastąpić skurcz głośni, obrzęk krtani, obrzęk płuc. Następstwem może być zapalenie płuc. Skażenie skóry roztworem wodnym (formaliną) wywołuje ból, zaczerwienienie, oparzenie chemiczne. Skażenie oczu powoduje ostry stan zapalny spojówek z ryzykiem uszkodzenia rogówki. Drogą pokarmową, w postaci formaliny, wywołuje oparzenie błony śluzowej jamy ustnej i dalszych części przewodu pokarmowego, bóle brzucha z ryzykiem krwawień i perforacji. Dawka śmiertelna wynosi 30-60 ml.
Objawy zatrucia przewlekłego: może powodować zapalenie oskrzeli (u osób nadwrażliwych – astmę oskrzelową), świąd skóry i jej podrażnienie oraz wyprysk alergiczny.

12. INFORMACJE EKOLOGICZNE

Dopuszczalne/alarmowe poziomy substancji w powietrzu: nieustalone

Wartości graniczne wskaźników jakości wody w klasach wód powierzchniowych:
 nieustalone

Najwyższe dopuszczalne wartości wskaźników zanieczyszczeń dla oczyszczonych  ścieków przemysłowych:
 aldehyd mrówkowy – 2 mg/l (dla wszystkich sektorów i rodzajów ścieków)*

*Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 8 lipca 2004 r. w sprawie warunków,  jakie należy spełnić przy wprowadzaniu ścieków do wód lub do ziemi, oraz w  sprawie substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego (DzU 2004,  nr 168, poz. 1763).

Dopuszczalne masy niektórych substancji szczególnie szkodliwych, które  mogą być odprowadzane w oczyszczonych ściekach przemysłowych: nieustalone

Stężenia toksyczne dla wodnych organizmów zwierzęcych i roślinnych:

Dane do klasyfikacji
Toksyczność ostra (LC50/96 h) dla ryb:
– Salmo gairdneri – 610 mg/l
– Lepomis macrochirus – 100 mg/l
– Brachydanio rerio – 41 mg/l
Toksyczność ostra (EC50/48 h) dla skorupiaków – brak danych
Hamowanie wzrostu glonów (IC50/72 h) – brak danych
Hamowanie wzrostu kolonii bakterii:
– Escherichia coli – 1 mg/l
– Pseudomonas fluorescens – 2 mg/l

Inne dane
Graniczne stężenie toksyczne dla:
– ryb Leuciscus idus melanotus – 32 mg/l (LC0/48 h)
– skorupiaków Daphnia magna – 33 mg/l (LC0/24 h)
– bakterii Pseudomonas putida – 14 mg/l
– glonów Scenedesmus quadricauda – 2,5 mg/l
– pierwotniaków Entosiphon sulcatum – 22 mg/l
Stężenie śmiertelne dla:
– ryb: Leuciscus idus melanotus – 50 mg/l (LC50/48 h), 76 mg/l (LC100/48 h)
Salmo gairdneri – 50 mg/l (1-3 h)
Lebistes recticulatus – 50 mg/l (120 h)
– skorupiaków Daphnia magna – 42 mg/l (EC50/24 h), 53 mg/l (EC100/24 h)
Formaldehyd w stężeniu 100 mg/l wstrzymuje normalną fermentację metanową osadów.
Maksymalne stężenie nie wpływające na procesy oczyszczania biologicznego na filtrach – 300 mg/l.

13. POSTĘPOWANIE Z ODPADAMI

Klasyfikacja odpadu: odpowiednia do miejsca wytworzenia na podstawie kryteriów zawartych w obowiązujących przepisach.

Postępowanie z odpadem
Nie usuwać do kanalizacji. Nie składować na wysypiskach komunalnych. Rozważyć możliwość wykorzystania. Odzysk lub unieszkodliwianie odpadowego produktu przeprowadzać zgodnie z obowiązującymi przepisami.
Zalecany sposób unieszkodliwiania odpadu: przekształcenie termiczne.

Postępowanie z opróżnionymi opakowaniami
Opakowania jednorazowego użytku przekazać do upoważnionego odbiorcy odpadów. Odzysk (recykling) lub unieszkodliwianie przeprowadzać zgodnie z obowiązującymi przepisami.
Opakowania wielokrotnego użytku, jeśli to konieczne po uprzednim oczyszczeniu, mogą być dalej stosowane.

14. INFORMACJE O TRANSPORCIE

Substancja podlega przepisom dotyczącym przewozu towarów niebezpiecznych.

Numer rozpoznawczy materiału UN(ONZ):1198
Prawidłowa nazwa przewozowa:FORMALDEHYD W ROZTWORZE, PALNY
Klasa:3
Kod klasyfikacyjny:FC
Grupa pakowania:III
Instrukcje pakowania:P001, IBC03, R001
Numer rozpoznawczy zagrożenia:38
Oznakowanie sztuk przesyłki:"UN 1198",
Oznakowanie środków transportu:
pojazdy samochodowe:
wagony:
cysterny:
 

Numer rozpoznawczy materiału UN(ONZ):2209
Prawidłowa nazwa przewozowa:FORMALDEHYD W ROZTWORZE
Klasa:8
Kod klasyfikacyjny:C9
Grupa pakowania:III
Instrukcje pakowania:P001, IBC03, LP01, R001
Numer rozpoznawczy zagrożenia:80
Oznakowanie sztuk przesyłki:"UN 2209",
Oznakowanie środków transportu:
pojazdy samochodowe:
wagony:
cysterny:
 

15. INFORMACJE DOTYCZĄCE PRZEPISÓW PRAWNYCH

Oznakowanie opakowania

Identyfikacja: formaldehyd i roztwory o stężeniu co najmniej 25%

Numer WE (EINECS): 200-001-8                         Oznakowanie WE

Znaki ostrzegawcze:

Produkt toksyczny(T)

Zwroty wskazujące rodzaj zagrożenia (R):
R23/24/25 – działa toksycznie przez drogi oddechowe, wkontakcie ze skórą i po połknięciu
R34 – powoduje oparzenia
R40 – ograniczone dowody działania rakotwórczego
R43 – może powodować uczulenie w kontakcie ze skórą

Identyfikacja: roztwory formaldehydu o stężeniu poniżej 25% i powyżej 5%

Numer WE (EINECS): 200-001-8                         Oznakowanie WE

Znaki ostrzegawcze:

Produkt szkodliwy(Xn)

Zwroty wskazujące rodzaj zagrożenia (R) w zależności od stężenia formaldehydu w roztworze:
5% < = stężenie < 25%
R20/21/22 – działa szkodliwie przez drogi oddechowe, wkontakcie ze skórą i po połknięciu
R36/37/38 – działa drażniąco na oczy, drogi oddechowei skórę
R40 – ograniczone dowody działania rakotwórczego
R43 – może powodować uczulenie w kontakcie ze skórą

Identyfikacja: roztwory formaldehydu o stężeniu poniżej 5% i powyżej 1%

Numer WE (EINECS): 200-001-8                         Oznakowanie WE

Znaki ostrzegawcze:

Produkt szkodliwy(Xn)

Zwroty wskazujące rodzaj zagrożenia (R) w zależności od stężenia formaldehydu w roztworze:
1% < = stężenie < 5%
R40 – ograniczone dowody działania rakotwórczego
R43 – może powodować uczulenie w kontakcie ze skórą

Identyfikacja: roztwory formaldehydu o stężeniu poniżej 1% i powyżej 0,2%

Numer WE (EINECS): 200-001-8                         Oznakowanie WE

Znaki ostrzegawcze:

Produkt drażniący(Xi)

Zwroty wskazujące rodzaj zagrożenia (R) w zależności od stężenia formaldehydu w roztworze:
0,2% < = stężenie < 1%
R43 – może powodować uczulenie w kontakcie ze skórą

Zwroty określające warunki bezpiecznego stosowania (S):
S1/2 – przechowywać pod zamknięciem i chronić przed dziećmi
S26 – zanieczyszczone oczy przemyć natychmiast dużą ilościąwody i zasięgnąć porady lekarza
S36/37/39 – nosić odpowiednią odzież ochronną, odpowiednierękawice ochronne i okulary lub ochronę twarzy
S45 – w przypadku awarii lub jeżeli źle się poczujesz,niezwłocznie zasięgnij porady lekarza – jeżeli to możliwe, pokaż etykietę
S51 – stosować wyłącznie w dobrze wentylowanych pomieszczeniach

15. INNE INFORMACJE

Wykaz zwrotów R wskazujących rodzaj zagrożenia:
 R23/24/25 – Działa toksycznie przez drogi oddechowe, w kontakcie ze skórą i    po połknięciu.
   R34 – Powoduje oparzenia.
   R40 – Ograniczone dowody działania rakotwórczego.
   R43 – Może powodować uczulenie w kontakcie ze skórą.

Numer rejestracyjny:0014

Jednostka zatwierdzająca:

Rada Programowa

 

Na górę strony

Siedziba instytutu
Strona głównaIndeks słówStrona BIPCIOP
Linia

Copyright © Centralny Instytut Ochrony Pracy - Państwowy Instytut Badawczy
Wszelkie prawa do udostępnianych materiałów informacyjnych są zastrzeżone.
Kopiowanie w celu rozpowszechniania fragmentów lub całości materiałów jest zabronione. Udostępnione materiały można kopiować zarówno we fragmentach,
jak i w całości wyłącznie na użytek własny.

ul. Czerniakowska 16, 00-701 Warszawa, tel. (+48 22) 623 36 98, fax (+48 22) 623 36 93